De hand van Guido

De raadsels rond Valentina Lisitsa

2012-01-27T08:58:00.001+01:00

Foto: Michael von Aichberger

Wie denkt dat YouTube een videokanaal is waarop uitsluitend jong volk rondhangt, kan zich uit de droom laten helpen door de fans van Valentina Lisitsa. De pianiste van wie de internetfilmpjes al 32 miljoen keer zijn aangeklikt, trekt naar het Delftse Theater de Veste het vertrouwde zondagochtendpubliek: een zee van senioren, met hier en daar een plukje jeugd.

Net zo vertrouwd is het ritueel waarmee de 38-jarige Oekraïense plaatsneemt achter het klavier. Een diepe zucht mondt uit in geconcentreerde stilte. Haar handen verschijnen als biddende roofvogels boven de toetsen en werpen zich in glijvlucht op de Kinderszenen van Robert Schumann.

In deze poëtische miniaturen sneuvelt nog een vooroordeel. Rond de pianiste met de blonde lokken hangt immers het aureool van klaviertijgerin en toetsenvreetster. Terwijl ze in Schumann juist naar voren treedt als de meesteres van milde zangerigheid. Haar specialiteit, zo bevestigt ze in een handvol door Liszt bewerkte Schubertliederen, is de verdampende slotmaat waarvan de spanning secondenlang blijft hangen.

Dat is knap in een multifunctionele akoestiek die bij voorkeur de publieke hoest versterkt. Wel maakt Lisitsa in haar ballet van strelende vingers minieme landingsfoutjes die je op meesterpianistenniveau zelden aantreft. Barstjes in de concentratie?

Ze zouden kunnen verklaren waarom haar fenomenale internetsucces zich vooralsnog niet heeft verplaatst naar de grote podia. Aan technisch feilen kan het toch niet liggen, zou je denken van iemand die haar tanden rond lunchtijd probleemloos zet in Liszts Totentanz.

Dit huiveringwekkende geval van bloeddorstige snaren levert een tweede aanwijzing rond de vraag waarom de YouTube-koningin nog niet is doorgedrongen tot de concertseries die ertoe doen. Het gekwak met handen klinkt opeens naar circus. Weg is de poëzie die ze zorgvuldig heeft opgebouwd. Met medeplichtigheid overigens van de Delftse Yamaha, die een krachtige aanslag steevast vertaalt in plat geluid. Niettemin staat Lisitsa voor een fundamentele keuze. Moet een alleskunner op zoek naar een carrière dan ook maar alles willen spelen?

Mozart, Schumann, Liszt e.a. Valentina Lisitsa (piano). Delft, Theater de Veste, 22/1.

de Volkskrant, 28 januari 2012

Sibeliusstrijder Paavo Berglund (1929-2012)

2012-01-26T16:45:00.000+01:00

foto: Kalle Ipatti

De naam van Paavo Berglund, de Finse dirigent die woensdag op 82-jarige leeftijd na een lang ziekbed is overleden, zal voor altijd verbonden blijven met die van Jean Sibelius. Berglund was immers de man die zijn componerende landgenoot te vuur en te zwaard verdedigde, in een tijd die nog moest wennen aan de ruigere, onvoorspelbare kanten van diens muziek. De zeven symfonieën nam Berglund liefst drie keer op. Van Sibelius zelf kreeg hij de hoogste lof. Sterdirigenten als Simon Rattle lieten zich door zijn kijk beïnvloeden.

Berglund (1929) begon zijn carrière als links strijkende violist. Zijn dirigentenreputatie was die van een dictator, gebrand op muzikale perfectie en keihard repeteren. Zijn chefschappen speelden zich af in Britse en Scandinavische contreien. Het Amsterdams Philharmonisch Orkest overwoog hem ooit in te lijven, maar met een peiling onder musici van 51 voor en 49 tegen bleek de basis te smal.

Als gastdirigent stond Berglund onder meer voor het Rotterdams Philharmonisch en het Concertgebouworkest. Rond zijn laatste Nederlandse optredens in 2003 onderstreepte de Volkskrant zijn vergroeidheid met Sibelius. 'Al zal Berglund vermoedelijk steeds de indruk blijven wekken dat hij meer van Sibelius' geheimen afweet dan hij feitelijk laat horen.'

de Volkskrant, 27 januari 2012

Hier dirigeert Berglund Sibelius' toongedicht De Bard

Het sterrendom ligt klaar voor Olga Peretjatko

2012-01-25T15:36:00.000+01:00

Vanuit Sint-Petersburg stormt Olga Peretjatko aan. De sopraan vormde het kwinkelerende middelpunt van de Stravinskyfabels waarvoor De Nederlandse Opera laatst z'n orkestbak onder water zette. In april keert ze terug naar de Amstel, voor Il turco in Italia van Rossini.

De ingrediënten voor een ster liggen klaar: ravissante buitenkant, en een stem die alles kan. In haar heldere topregister tikt Peretjatko de noten feilloos op hun kop, laag en midden kleurt ze naar believen donker bij. Haar geluid vertoont soms een hel randje, en het vibrato neigt naar nerveus. Tegelijkertijd zijn dat ideale wapens om een zaal tot in z'n verste uithoek mee te vullen.

De Rossini's en Donizetti's waarmee Peretjatko haar debuut-cd opent, vormen niet eens de sterkste troef. Haar belcanto verbluft eerder vanwege de techniek dan de artisticiteit. Dat ze een operakarakter kan bezielen, laat Peretjatko vooral horen in aria's van Verdi, Massenet en Dvorák. Ook voor het operettevak betekent haar stem een belofte. Het 'hahaha!' van Adele uit Die Fledermaus rolt parelsgewijs uit Peretjatko's mond.

Olga Peretyatko: La bellezza del canto. Sony Music.

de Volkskrant, 25 januari 2012

Intiem en toch krachtig: Bach met een verhaal

2012-01-25T15:18:00.001+01:00

'Soli Deo Gloria' noteerde Bach boven zijn muziek: alleen aan God de eer. Zo beschouwd is het een verarming dat zijn kerkmuziek zelden klinkt in de oorspronkelijke context van de lutherse liturgie.

Die spirituele achtergrond halen Musica Amphion en het Gesualdo Consort Amsterdam juist naar voren. Niet dat ze voor de eerste cd van hun serie Bach Contextueel een kerkdienst op touw hebben gezet. Wel namen ze Jesu, meine Freude als thema, het oude kerklied dat Bach vervlocht in cantates, orgelwerk en een fameus motet.

Intiem en toch krachtig, zo luidt de essentie van hun Bach-met-een-verhaal. Het wordt verteld door instrumentalisten en zangers die hun sporen in de barokscene hebben verdiend, onder wie de bas Harry van der Kamp. Vanaf 10 februari is het programma live te beluisteren in verschillende Nederlandse kerken.

Bach Contextueel: Jesu, mein Freude. Amphion en Gesualdo Consort Amsterdam. Etcetera.

de Volkskrant, 25 januari 2012

Giuliano Carmignola stoft Haydn af

2012-01-25T15:05:00.000+01:00

Uit Haydns pen vloeiden minstens vier vioolconcerten. Drie daarvan hebben de tijd getrotseerd, al hoor je ze zelden in de concertzaal. Giuliano Carmignola, de Italiaanse violist die in zijn carrière al heel wat helse Vivaldi's heeft overmeesterd, zag voor zichzelf een taak.

Zijn ervaring komt in Haydn goed van pas. Onmiskenbaar hoor je in de vioolconcerten een echo uit het barokke Italië: in de snelle delen tjoekt een nijver machientje, de adagio's zweven op Vivaldiaanse thermiek. Bij Carmignola vind je gelukkig geen spoor van de zoekende toon die barokviolisten nog weleens parten speelt. Zijn geluid is vlezig maar niet mollig, met ruizige en fluitende accenten.

Haydn: vioolconcerten. Giuliano Carmignola (viool), Orchestre des Champs-Elysées.
Archiv

de Volkskrant, 25 januari 2012

Hij kuste het klavecimbel wakker en verloor zijn hart aan Bach: Gustav Leonhardt, 1928-2012

2012-01-17T16:45:00.000+01:00

Foto: Muziek op Stapel, Stapel op Muziek

Maandag is de Nederlandse klavecinist, organist en dirigent Gustav Leonhardt op 83-jarige leeftijd overleden. Met zijn dood verliest de oude muziek een van zijn belangrijkste pioniers.

'Bach is de grootste. De bewondering neemt nog altijd toe. Ik zou niet weten hoe en waarom. Dat is het grote geheim.' Gustav Leonhardt, de Nederlandse klavecinist, organist en dirigent die maandag op 83-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amsterdam na een ziekbed is overleden, raakte er niet over uitgepraat. Hoe Johann Sebastian Bach zijn aandacht steeds weer wist te gijzelen.

Het was via Bachs muziek dat Gustav Leonhardt uitgroeide tot de wereldwijd erkende aartsvader van de authentieke uitvoeringspraktijk, de manier van musiceren die wordt geïnspireerd door eeuwenoude instrumenten en ideeën.

Zelf kuste hij het allang vergeten klavecimbel wakker. Stijf genoteerde noten bracht Leonhardt met briljante articulatie en frasering aan het zingen. Adembenemend raffinement school in de temposchommelingen van zijn rubato.

Artistieke impact
Maar aan zijn bekendste project begon hij in 1968 als dirigent. Samen met de Oostenrijker Nikolaus Harnoncourt maakte Leonhardt de eerste integrale plaatopname van alle ruim 200 Bachcantates. Het was pionieren met zoekende barokhobo's en wankelmoedige jongenssopranen, maar de artistieke impact was zo groot dat beide dirigenten in 1980 de Erasmusprijs ontvingen.

Geschiedenis schrijven en school maken: het is niet elke Nederlandse musicus gegeven. 'Voor onze hele generatie is hij een leermeester geweest', zei ooit Frans Brüggen, Leonhardts strijdmakker in de revival van barokmuziek.

Hoe aristocratisch zijn fysiek ook was, Gustav Leonhardt werd op 30 mei 1928 in 's-Graveland geboren in een doorsnee zakenfamilie. Behalve directeur van Peck & Co., het bedrijf dat in de 19de eeuw de Amsterdamse waterleiding had aangelegd, was zijn vader bestuurslid van De Nederlandse Bachvereniging. Bij repetities was het voor de jonge Gustav handig aanschuiven in de Naardense Grote Kerk.

In het laatste oorlogsjaar, ondergedoken in eigen huis, hield hij als 16-jarige de verveling op afstand met een klavecimbel - een curiosum waarvan Nederland er destijds hooguit een handvol telde. In 1947 stoomde hij door naar de Schola Cantorum in Bazel, de enige opleiding waar ze iets deden aan oude muziek. Met het klavecimbel- en orgeldiploma op zak verhuisde hij in 1950 naar naoorlogs Wenen ('grauw, grauw, grauw').

Met Nikolaus Harnoncourt legde Leonhardt er in nachtenlange gesprekken de basis voor hun latere samenwerking. In Wenen ontmoette hij ook zijn vrouw, de violiste Marie Amsler. En ook pianist Alfred Brendel hing er rond. Die twintiger sloeg Leonhardt om de oren met een historisch-correct pleidooi voor Bachs Kunst der Fuge.

Met dit contrapuntische meesterwerk debuteerde hij zelf in 1951 in de Kleine Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw, uiteraard op klavecimbel. De remigratie naar Nederland volgde vier jaar later. Met de musici van zijn eigen Leonhardt Consort plaatste de klavierspeler-dirigent zich vanaf dat moment in de frontlinie van de barokke uitvoeringspraktijk.

Oude instrumenten, ideeën en speelwijzen - in de beginjaren van de oude-muziekrevival zette Gustav Leonhardt ze gedecideerd op de kaart. Hoe dogmatisch hij daarbij soms te werk ging, besefte hij pas later. 'Ik speelde als een machine, volkomen steriel. Dit lag ook in de tijd: als afweer tegen de Romantiek. En dan sla je door! Op een gegeven moment had ik het absolute nulpunt aan sentiment bereikt.'

Vanuit deze 'naaimachinestijl' ontwikkelde hij gaandeweg zijn geraffineerde, welsprekende vertolkingen. Bach bleef op één, maar als solist reanimeerde Leonhardt ook componisten als Frescobaldi, Byrd en Louis Couperin. Tot zijn roerendste cd's behoort die met suites en toccata's van de 17de-eeuwer Johann Jacob Froberger.

Hij was verstandig genoeg om nooit een claim te leggen op historische correctheid. 'Door alleen te streven naar authenticiteit kan men niet overtuigen, door te overtuigen laat men vanzelf een authentieke indruk na.'

Halve wereld
Aan het Amsterdamse conservatorium leidde hij generaties klavecinisten op, ze bevolken inmiddels de halve wereld. Leonhardt was organist van de Waalse Kerk en de Nieuwe Kerk. Met pruik en al speelde hij in 1968 zelfs voor Bach, in de beroemde film van Jean-Marie Straub. Voor meer dan 200 lp's en cd's ontving hij in 1999 de Edison Oeuvreprijs. Eredoctoraten voerden hem onder meer naar Padua en Harvard.

Gustav Leonhardt - vrienden zeiden 'Uti' - was aimabel, bescheiden, en op het vormelijke af beleefd. Maar soms kon hij zijn gal niet wegslikken. Zo moest je het niet wagen een componist als Händel op te krikken tot het niveau van Bach. En toen Pierre Audi bij De Nederlandse Opera aan zijn Monteverdicyclus begon, behoorde Leonhardt niet tot de bravoroepers. Sterker nog: hij fulmineerde over een 'aap van een regisseur' die van een Monteverdi-opera een 'hedendaags psychopathisch drama' had gemaakt.

Wat vond Gustav Leonhardt het schandalig: zijn welstand als uitvoerend musicus overtrof die van menig creatief genie. 'Ik woon in een mooier huis dan Bach ooit heeft gedaan. Bach! Die het schoonste heeft geschreven wat er bestaat!'

Hij is overleden aan de ziekte die hij kort voor zijn tachtigste met chemotherapie nog wist te overwinnen. Of hij er toen al rekening mee had gehouden dat hij zou overlijden? 'Niet echt. Verstandelijk wist ik: er is een kans. Maar het bleef een onwerkelijkheid. Ik voelde nooit de dood nabij. Wel in de verte, maar nooit nabij.'

de Volkskrant, 18 januari 2012

lees hier het interview met Gustav Leonhardt t.g.v. zijn 80ste verjaardag

Tijdens zijn allerlaatste optreden, op 12 december 2011 in Parijs, speelde Gustav Leonhardt onder meer de Allemande sur la mort de Charles XI van Christian Ritter.

Severin von Eckardstein bedwelmt en irriteert tegelijk

2012-01-17T11:21:00.002+01:00

Sommige pianisten razen als een dolle door Beethoven. Ook bestaan er hakkers die een lastige Skrjabin aan gort spelen. Om nog maar te zwijgen van de halftalenten die een teergevoelige Debussy om zeep helpen.

Van zulke vergrijpen kun je Severin von Eckardstein niet betichten. Sterker nog: de Duitse baron en pianist, pas 33 maar toch al voor de vierde keer te gast in de serie Meesterpianisten, toont in Amsterdam juist keer op keer zijn extreme klankbewustzijn.

Akkoorden pleegt hij op een goudschaaltje te wegen. In de steels oplichtende middenstem is hij een meester. En met het grootste gemak, zo lijkt het, roept hij in zijn recitals een wereld op van sensibele noten die alleen al betoveren door de souplesse waarmee ze uit zijn vingers vloeien.

Die vaardigheid leverde zondagavond opnieuw sublieme seconden op. In Debussy's Images, tweede boek, kwam zuiver bronwater van het podium sijpelen. Briljant aan Skrjabins Eerste pianosonate waren onder meer de uitdovende echo's. En in Beethovens sonate nummer twaalf liet Eckardstein horen dat je ook met toets en snaar kunt neuriën.

Sympathiek was bovendien dat hij Wilhelm Friedemann Bach uit de slagschaduw van zijn vader haalde. Geen pianist heeft Friedemanns polonaises op het repertoire staan. Het is hypergevoelige muziek waarvan het sentiment per tel kan omslaan, passend bij het proeftuinkarakter voor de aanstaande Romantiek.

Helaas streek Eckardstein die experimentele trekjes met een vergeestelijkte glimlach glad. En na de Bachzoon moest ook Beethoven tolereren dat zijn impulsen ondergeschikt werden gemaakt aan een ideaal van rust, reinheid en regelmaat.

Het bleek de keerzijde van Eckardsteins klankmagie: componisten moeten er hun persoonlijkheid voor inleveren. Ze raken allemaal onthaast en onthecht. Zonder uitzondering worden het filosofische dromers die welsprekend het pad naar verlichting bewandelen.

Ook de karakterportretten in Schumanns Carnaval, hoe virtuoos geschilderd ook, deelden in dat gebrek: ze twijfelden nergens en schrijnden nooit. Na vier toegiften wisten we het zeker: het pianospel van Severin von Eckardstein kan zowel bedwelmen als irriteren tegelijk.

Serie Meesterpianisten: Severin von Eckardstein. Werken van W.F. Bach, Beethoven, Schumann, Debussy en Skrjabin. Amsterdam, Concertgebouw, 15/1.

de Volkskrant, 17 januari 2012

Lisa Smirnova kust Händel tot leven

2012-01-13T15:47:00.002+01:00

Zou Daria van den Bercken stiekem hebben gevloekt? Begint de Nederlandse pianiste net op stoom te komen met de crowd funding voor haar Händel-cd, dringt ene Lisa Smirnova opzichtig voor.

Ook Smirnova, een Oostenrijkse pianiste van Russische komaf, is hopeloos verliefd geraakt op Händels klavecimbelmuziek. Zelfs in gestaalde barokkringen hoor je die zelden, en dat is zonde. In Händel school een daverende improvisator, te vergelijken met zijn jaargenoot Bach, maar dan minder formeel en stukken eigentijdser.

Geprezen de pianist die hem met die inborst tot leven wekt. Lisa Smirnova komt een heel eind. Haar ritmes trippelen op rubberen voetjes en ze heeft joyeuze riedels paraat. Maar bij gebrek aan geniale influisteringen blijft het vaak ook aan de brave kant.

Händel: klaviersuites. Lisa Smirnova (piano).
ECM

de Volkskrant, 11 januari 2012

Fragmenten zijn hier te beluisteren.

Niet kinderachtig wat Cappella Amsterdam doet met Janácek

2012-01-13T14:40:00.000+01:00

In de jaren rond 1900 schreef Leos Janácek bergen koormuziek, waaronder de succesvolle cyclus Rikadla. De Tsjechische titel, 'kinderrijmpjes', dekt de tekstuele lading uitstekend, al sluiten de onderwerpen eerder aan bij de magisch-wrede wereld van een zevenjarige, dan bij het sussende slaaplied voor een dreumes.

De hond brak z'n staart. Het wijf viel in de soep. 'Náá-na na-náá-na, de room is lekker op!' Humor te over in de negentien korte deeltjes, die door Janácek met volwassen schwung op de notenbalk werden geslingerd. De professionele begeleiders van het Radio Blazers Ensemble komen zowat adem en lippen tekort.

Maar de hoofdrol is onmiskenbaar weggelegd voor Cappella Amsterdam, het koor van Daniel Reuss dat alweer z'n vierde cd opnam voor het Franse kwaliteitslabel Harmonia Mundi. Lenige timing en een lentefris geluid: daar is niks kinderachtigs aan.

Janácek: koormuziek. Cappella Amsterdam o.l.v. Daniel Reuss.
Harmonia Mundi

de Volkskrant, 11 januari 2012

Enrico Pace aan de zwerf met Liszt

2012-01-13T13:36:00.001+01:00

Veelsterrenrecensies daalden half december neer over Enrico Pace, de Italiaanse meesterpianist die zijn Amsterdamse publiek de vergezichten had getoond van Années de pèlerinage. Dit muzikale reisverslag, uit de pen van Franz Liszt, kreeg een vertolking die kenners omschreven als 'historisch'.

Een paar maanden tevoren had Pace hetzelfde programma, met de boeken 1 (Suisse) en 2 (Italie), al toevertrouwd aan cd. Wie in het Concertgebouw zat, zal meteen zijn gave herkennen voor de trefzekere karakterisering. Wie verstek liet gaan, kan zich via twee schijfjes alsnog verbazen over Paces oor voor sonoriteit.

Bergwandelen in Zwitserland, cultuur snuiven in Italië: Liszts virtuoze overpeinzingen eindigen bij Pace nooit in de hakselmachine. Uitgekiende slagregens spoelen door de Dante-sonate. Il penseroso roept meteen de juiste denkfrons op. Maar het knapst van al: Enrico Pace zwerft over de toetsen met de nonchalance van een barpianist. Hier aftasten, daar doorpakken, en altijd doen alsof je de tonen ter plekke vindt.

Liszt: Années de pèlerinage. Enrico Pace (piano).
Piano Classics (2 cd's)

de Volkskrant, 11 januari 2012

De open snaar van Xian Zhang

2012-01-11T09:39:00.000+01:00

Chinees, jong, vrouw en moeder: Xian Zhang tart de clichés van het dirigentenvak.

‘Ik ben een rariteit, haha!’ De pret springt uit de ogen van Xian Zhang, de Chinese die de wereld rondreist als dirigent, een beroep waarin de mannen zoals bekend nog altijd overheersen. Afgezien daarvan zie je Chinezen met een dirigeerstokje toch al weinig op Westerse podia. Maar háár carrière loopt op rolletjes, verklaart Xian Zhang in de dirigentenkamer van het Residentie Orkest.

Haar naam betekent zoveel als ‘open draad’. Een muzikalere vertaling luidt ‘open snaar’. Die begon in 1973 te trillen in Dandong, een miljoenenstad aan de grens met Noord-Korea. De eerste pianolessen kreeg Xian Zhang van haar moeder, op een instrument dat door pa in elkaar was geknutseld. Ze doorliep de Chinese school: een uur of acht uur oefenen per dag, geen ontsnappen aan. Als haar ouders het huis verlieten, ging de grendel op de deur.

De dirigente: ‘Soms gooide ik een sleutel door het raam naar buiten, zodat een klasgenootje me kon bevrijden. Toen mijn ouders daar achter kwamen, moest ik er dubbel zo hard tegenaan.’
Het bleek vergeefse moeite. Tenminste, het eerste wat Xian Zhang op het Centraal Conservatorium van Beijing te horen kreeg, was dat ze een pianistencarrière wel kon vergeten. Te kleine handen. Ze stapte over naar orkestdirectie. Op haar twintigste werd ze door haar lerares voor het blok gezet: of ze even een repetitie kon overnemen in het Centraal Operahuis. Mozart, Le nozze di Figaro.

‘Het orkest lag in een deuk toen ik de bok op stapte. Het duurde even voor ze doorhadden dat die magere spriet kwam dirigeren. Na de ouverture keerde de rust terug en hebben we nog prima gerepeteerd.’

Op haar 24ste leidde ze een leuk leventje in Beijing, met optredens en een conservatoriumbaan als docent orkestdirectie en partituurlezen. Een Amerikaanse collega, op bezoek, adviseerde haar om de neus toch eens buiten de deur te steken. ‘Voor mij hoefde dat niet zo, maar voor ik het wist had hij een studiebeurs geregeld.’

Zo kwam Xian Zhang in 1998 terecht op de universiteit van Cincinnati. Vier jaar later haalde ze de slotronde van een dirigentenconcours dat in het leven was geroepen door Lorin Maazel, chef van de New York Philharmonic. De Chinese won. ‘You are seeing magic’ riep Maazel naar het publiek. Ojee, dacht Xian Zhang, dan zal het nu wel te laat zijn om nog te bedanken voor dat vak.’

Bij Maazels orkest klom ze op van assistent naar associate conductor. De New York Times sprak van ‘balletachtig dirigeren’ en ‘energieke techniek’. Musici die met haar hebben gewerkt, roemen Zhangs geduld en efficiency. Klein van stuk, groot van statuur – daar komt de lof op neer.

Dit voorjaar verhuist Xian Zhang van Manhattan naar Milaan. Sinds september werkt ze als chef-dirigent van het Orchestra Sinfonica di Milano Giuseppe Verdi, kortweg La Verdi. Geen geringe club: tot 2005 zwaaide Riccardo Chailly daar de scepter. De maestra: ‘Ze hadden de zoektocht naar een opvolger al zo’n beetje opgegeven. Toen dook ík op met m’n dikke buik.’

Najaar 2008: Xian Zhang, zes maanden zwanger, meldt zich in Milaan voor een gastdirigentenklus. Meteen na het eerste concert krijgt ze het chefschap aangeboden. Ze accepteert. ‘Het is een jong orkest en ik had ze flink laten werken. Dat konden ze wel waarderen.’

Glashelder was de openingszin van het persbericht waarmee La Verdi zijn keuze in maart 2009 wereldkundig maakte. ‘Chinees, jong, vrouw en moeder van een twee maanden oude baby.’
Dat vrouw-zijn blijft een issue, bekent Xian Zhang. ‘Sommige orkesten voelen zich er ongemakkelijk bij. En door het publiek worden vrouwelijke dirigenten strenger beoordeeld. Gedachten laten zich toch vaak leiden door wat het oog ziet.’

de Volkskrant, februari 2010

Mei-Ann Chen, of: daar komen de maestra's!

2012-01-09T10:35:00.001+01:00

De tijd dat dirigeren het domein was van oude, autoritaire mannen, raakt definitief uit zicht. Neem alleen al de lopende klassieke week in Amsterdam. Liefst drie dirigentes richten een niet eerder vertoonde vlootschouw in van vrouwelijk zwaaitalent. Mei-Ann Chen, Xian Zhang en Marin Alsop: ze staan op de bok bij instituten als De Nederlandse Opera (Zhang) en de ZaterdagMatinee (Alsop*).

Mei-Ann Chen liet zich naar Amsterdam lokken door het Nederlands Philharmonisch Orkest (NedPhO). Op haar 16de verruilde ze Taiwan voor Boston. Via nederige gastdirecties, van Kalamazoo tot Fort Worth, bereikte ze het chefschap van het Memphis Symphony Orchestra. Nu ze 38 is, begint Chens carrière ook in Europa op gang te komen.

Bij het NedPhO-publiek kan ze alvast niet meer stuk. De Grote Zaal van het Concertgebouw kookte over van blije, klaplustige mensen. Die hadden een opmerkelijk optimistische versie gehoord van Tsjaikovski's Vijfde symfonie, een stuk dat meestal door somberte wordt omhuld. Tijdens de ovatie ging de show onverminderd door. Mei-Ann Chen, een communicatief wonder met springveermechaniek, dook handenschuddend het orkest in. Mimend als een contrabassist zwengelde ze het applaus voor die potige orkestsectie persoonlijk aan.

Tsjaikovski's muziek werd door Chen als het ware voorgeleefd: druk gebarend tekende ze de emoties uit. Sommige orkesten zullen horendol worden van die adhd-factor, het NedPhO liet zich er juist door aanvuren. Helder gedacht en rijk gekleurd: het was alsof Chen de 19de eeuw bekeek door de nuchtere bril van Stravinsky. Elk snottergevaar wendde ze vaardig af.

Ruslandkenners zullen protesteren dat het 'Slavische gevoel' ook ontbrak aan Tsjaikovski's Vioolconcert. Gierende hartstocht en soppende tranen behoorden inderdaad niet tot het vocabulaire van Augustin Hadelich, de jonge Duitse violist die is opgegroeid in Toscane en tegenwoordig vanuit New York de wereld bestrijkt.

Op z'n 15de raakte hij serieus verbrand. Vele operaties later musiceert Hadelich jaloersmakend soepel. De twintiger is intiem in z'n expressie en sterk in het ritmische detail, met hooguit een iets te keurige kneding van Tsjaikovski's smeuïge noten.

Wel gaf hij de verbijsterendste toegift in jaren. Paganini, Caprice nr. 24, een schrikwekkend hoge Alpentop. Hadelich beklom hem monter, zonder maar één nootje in het ravijn te laten rollen. Zijn de meeste violisten al verguld met zo'n prestatie, Hadelich ging nog hoger. Soms dubbelhandig tokkelend presenteerde hij zijn tocht als een meeslepend muzikaal verhaal.

de Volkskrant, 9 januari 2012

* nagekomen: Jaap van Zweden vervangt Marin Alsop in de ZaterdagMatinee van 14 januari

De trukendoos van Gheorghiu en Callas

2011-12-30T16:24:00.001+01:00

Alsof EMI de discografische nalatenschap van Maria Callas al niet genoeg heeft uitgebaat, sleept het label de legendarische diva nu met de haren bij een cd-project van Angela Gheorghiu. Zoals zoveel muziekliefhebbers is ook de Roemeense stersopraan een Callasfan. Hebbes, dacht EMI. Gheorghiu's cd met een verzameling losse opera-aria's kunnen we mooi in de markt zetten als zusterlijk eerbetoon.

Het twijfelachtige hoogtepunt vormt de 'Habanera' uit Bizets Carmen. Slimme software vermengt de Callasversie postuum met die van Gheorghiu. Het is vooral leuk voor connaisseurs, die uit kunnen pluizen waar Angela het overneemt van Maria.

Maar Gheorghiu heeft zo'n trukendoos helemaal niet nodig. Op eigen kracht laat ze prima horen waarom ze geldt als een gebenedijde sopraan. Voor het klassieke belcanto van Bellini is haar stem te vurig, maar in de verhevigde sentimenten van Leoncavallo's verismo staat ze op haar plaats. Dat Gheorghiu's expressie soms neigt naar het cliché van de bungelende traan, nemen we dan maar voor lief.

Homage to Maria Callas. Angela Gheorghiu (sopraan), Royal Philharmonic Orchestra o.l.v. Marco Armiliato. EMI.

de Volkskrant, 28 december 2011

Ondertussen in Boekarest...

Amsterdam Sinfonietta doopt de snaren in Mahler

2011-12-30T16:13:00.000+01:00

Een hartgrondig 'boe!' valt in de hedendaagse concertzaal zelden te horen. In Mahlers tijd was dat wel anders. Toen de componist in 1899 zijn eigen bewerking dirigeerde van Beethovens Strijkkwartet opus 95, vlogen voor- en tegenstanders elkaar luidruchtig in de haren.

Kritische Weners meenden dat je de slanke kamermuziek niet mocht hullen in een mollige partituur. Het arrangement verdween in de la en dook pas eind jaren tachtig weer op. Amsterdam Sinfonietta zet het op de lessenaars en wat blijkt: onder Mahlers enthousiasme lijdt Beethovens 'quartetto serioso' geen spat.

Het Amsterdamse strijkerspalet reikt van gruizig grijs tot een vlammende kastanjetint. Veelkleurigheid kenmerkt ook het Adagietto uit Mahlers Vijfde symfonie, met Gwyneth Wentink peinzend op de harp. Pièce de résistance vormt het bewerkte Adagio uit Mahlers onvoltooide Tiende symfonie. Je hoort de 19de eeuw onder je oren verbrokkelen. De sensatie is die van de zere plek waarover je genotvol wrijft.

The Mahler Album. Amsterdam Sinfonietta o.l.v. Candida Thompson
Channel Classics

de Volkskrant, 28 december 2011

Stoere Beethovens uit Enschede

2011-12-27T15:22:00.001+01:00

Bij het Nederlands Symfonieorkest, voorheen het Orkest van het Oosten, beschouwen ze Beethoven niet als een leverancier van geparfumeerde klanken. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de oren van Jan Willem de Vriend.

De chef-dirigent, gepokt en gemazeld in muziek uit de 17de en 18de eeuw, weet het revolutionaire van Beethovens vroeg-19de-eeuwse exercities voluit te waarderen. Wegstuivende cello's, proestend koper, een vinnige paukentik: op de vierde en voorlaatste cd van de Enschedese symfoniecyclus komen ze opnieuw voorbij. De Tweede en Derde zijn van een ongepolijste charme, passend bij de componist die zelf heel wat piano's heeft afgeragd.

Keerzijde van de onstuimigheid is wel dat er in de orkestklank weinig diepte zit. En van puur enthousiasme struikelen de ritmes soms voorover. Neemt niet weg dat er straks, als ook de Negende symfonie is verschenen, een stoere Beethovencyclus ligt.

Beethoven: Tweede en Derde symfonie. Nederlands Symfonieorkest o.l.v. Jan Willem de Vriend.
Challenge Classics.

de Volkskrant, 21 december 2011

Han 'hobo' de Vries: rank en zangerig

2011-12-27T15:15:00.000+01:00

Van dirigenten als Mengelberg, Van Otterloo, Van Beinum en Haitink bestond er al een. En nu, kort na zijn 70ste verjaardag, krijgt ook hoboïst Han de Vries een kloek eerbetoon. The Radio Recordings staat er op een box met negen cd's en twee dvd's, vol opnamen uit de jaren 1968-2002.

Aanjager van dit project was Peter Bree, de voormalige radiopresentator die ooit hobo studeerde bij De Vries. Bree schuimde de archieven af en verdoekte zo nodig cassettebandjes uit zijn eigen collectie. Nadat tientallen liefhebbers een financiële bijdrage hadden geleverd, konden drie decennia Hollands hobospel worden gebundeld.

Nu ligt er een historisch document dat zowel plaats biedt aan de romantiek van Röntgen als de moderniteit van Maderna. Bach blaast natuurlijk z'n partijtje mee, naast hedendaagse vaandeldragers als Penderecki, Feldman, Stockhausen en Carter. En doorlopend hoor je die ranke, zangerige hobotoon van Han de Vries.

Han de Vries: The Radio Recordings (9 cd's, 2 dvd's)
Oboe Classics, te bestellen via han70@kpnmail.nl

de Volkskrant, 21 december 2011

Lucy Crowe kraait allerminst

2011-12-27T14:51:00.003+01:00

De naam is Lucy Crowe en voor een Britse sopraan lijkt dat geen pre. Maar van gekras is op haar debuut-cd geen sprake. Integendeel, Crowe wijdt zich met een honingkeel aan de cantates die Georg Friedrich Händel rond 1707 in Italië schreef.

De Duitser bewoog zich in de hoogste kringen, met opdrachtgevers als markies Ruspoli en kardinaal Pamphili. Als begin-twintiger snoof hij de muzikale mores van Florence en Rome diep in zich op. Toen al vloeiden de noten van zijn latere hit Lascia, ch'io pianga uit Händels pen.

Hoe hoger Lucy Crowe komt, hoe resonansvoller en kleurrijker haar stem. Eén aandachtspuntje is er wel: het spuwen van snelle noten lukt nog niet zonder kwaliteitsverlies.

Händel: wereldlijke cantates. Lucy Crowe (sopraan), The English Concert o.l.v. Harry Bickett.
Harmonia Mundi.

de Volkskrant, 21 december 2011

De zweefkunst van Benjamin Hulett

2011-12-15T09:21:00.000+01:00

'Alles draait om karakter en kleur', zegt Benjamin Hulett. De jonge Brit spreekt niet over de driehonderd soorten thee waaruit hij zojuist zijn keuze heeft gemaakt. In een hip theehuis in het Noord-Franse Lille beschouwt hij zijn vak, de klassieke zangkunst, waarin de 34-jarige tenor een opmerkelijke opmars maakt.

Sommigen schrijven zijn naam zelfs al bij op een lijstje met illustere zangers die Engeland de afgelopen decennia heeft voortgebracht. Er staan geen heldentenoren of ander luidruchtig volk op, maar subtiele kunstenaars die boven een partituur zweven alsof zwaartekracht niet bestaat. De vorig jaar overleden tenor Anthony Rolfe-Johnson was er zo een. Ian Bostridge beheerst die glijkunst nog altijd.

In Benjamin Huletts steile carrière kan het Nederlandse seizoen alvast niet meer stuk. In maart zingt hij bij de Bachvereniging de veeleisende Evangelistenrol in de Matthäus Passion. Kort na Nieuwjaar komt hij met Beethoven en Stravinsky naar de Radio Kamer Filharmonie. En deze week maakt de tenor zijn debuut bij het Koninklijk Concertgebouworkest.

In zijn koffer zit Venetian Journal, een geestig stuk van Bruno Maderna uit 1972 dat om onnaspeurbare redenen zelden klinkt. De keuze rijmt bij de thematiek van Huletts debuut-cd Departures, vorig jaar verschenen, met een veelgeprezen selectie van Britse liederen die de gebaande paden verlaat.

Dat hij sindsdien niets aan karakter en kleur heeft verloren, demonstreert de tenor diezelfde avond in Lille. Hij zingt solo's in Die Schöpfung, het scheppingsverhaal op muziek van Haydn. Roze ochtendnevels en hemelse heerscharen: Hulett tekent ze uit met een lichte, beweeglijke, fraai getimbreerde stem.

Zijn zangersleven begon toen hij 7 jaar was. Hulett auditeerde bij het koor van Winchester Cathedral, een eeuwenoud instituut voor jongens, adolescenten en mannen, wier stemmen zijn toegesneden op devote renaissancemuziek en welluidende nieuwlichterij. 'Sindsdien ben ik niet meer gestopt. Het was dag in, dag uit zingen, ook tijdens vakanties. In zo'n koor leef je niet volgens de schoolkalender, maar volgens het kerkelijk jaar.'

Later werd hij gerekruteerd voor de elite-kelen van New College in Oxford. Op z'n 20ste mocht hij mee naar Duitsland, voor een korte tournee met Bachs Weihnachts-Oratorium.

En toen, in het vliegtuig, kwam de vermaarde dirigent Christopher Hogwood op hem af. 'Of ik een zieke solist wilde vervangen. Hoog boven de wolken heb ik mijn partij ingestudeerd. Tijdens de concerten bekroop me het gevoel dat een solocarrière misschien iets voor mij was.'

In 2005 kon hij aan de slag bij de opera van Hamburg. Een jaar later hielp Hulett de ZaterdagMatinee uit de brand. Sindsdien vindt de prestigieuze concertserie elk seizoen wel emplooi voor de Engelse tenor.

Herstel, Britse tenor. Want, zegt Hulett, anders denken kenners meteen aan de legendarische Peter Pears en andere vertegenwoordigers van de ranke, etherische school, die de intellectuele benadering van een tekst vaak plaatst boven de muzikaal-spirituele.

'Het is de English blend die wordt gecultiveerd in koren: zachtjes dobberen aan de bovenkant van je stem. Terwijl ik ook andere karakteristieken nastreef, zoals meer diepte in de klank en een vloeiend legato. Zodat je met woorden meer kunt doen dan ze alleen maar keurig uitspreken.'

Die vaardigheid zal goed van pas komen in Maderna's Venetian Journal. Bij het Concertgebouworkest vormt het werk de theatrale toets in een verder serieus symfonisch programma. Zingen, praten en kwelen - Maderna laat geen truc onbenut.

Hulett: 'Het zijn de dagboekaantekeningen van een idioot. De muziek is opgesplitst in deeltjes die elkaar vrolijk tegenwerken. Ironisch genoeg mondt de chaos uit in een strenge fuga.
Natuurlijk gaat zo'n stuk niet over het etaleren van een mooie stem, je bent voortdurend bezig met het tot leven wekken van een tekst.'

Ziedaar zijn ideaal. 'Ik zing vier eeuwen repertoire, van Monteverdi tot vandaag. Het zou raar zijn als je die muziek benadert met één, uit duizenden herkenbaar geluid. Ik vind het een dubieus compliment wanneer de luisteraar bij mijn concerten denkt: ha, typisch Ben Hulett!'

Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Markus Stenz, met Benjamin Hulett (tenor).
Amsterdam, Concertgebouw, 15/12 en 16/12. Radio 4: 8/1, 14.15 uur. www.aaaserie.nl.

TRIPLE A

Benjamin Hulett treedt op in de AAA-serie van het Concertgebouworkest. De afkorting staat voor Actueel, Avontuurlijk en Aangrijpend, de concertformule is interdisciplinair. Met muziek, lezingen, debat en beeldende kunst wil het orkest de oren openen voor een ander, vooral hedendaags geluid. Bij elk van de zes themaprogramma's levert het weekblad De Groene Amsterdammer een bijlage. Na het concert van donderdag vindt in het Concertgebouw een 'Meet & Greet' plaats met Hulett en andere musici. Voor vrijdagmiddag staan voordrachten en korte optredens gepland. Jongerenvereniging Entrée rondt het avondconcert af met een Late Night Café. www.aaaserie.nl.

de Volkskrant, 15 december 2011

Een bedremmelde Kerst met Discantus

2011-12-15T09:09:00.000+01:00

We bezochten de kraamkamer van de meerstemmige muziek.Die was tijdelijk gevestigd in de Lutherse Kerk van Zwolle, waar zes zingendevrouwen lieten horen hoe rond het jaar 1200 nieuwe melodieën ontsproten aan heteenstemmige gregoriaans. Dat was een revolutionaire fase in de westerse muziek.Zonder meerstemmigheid immers geen Bach en Beethoven, maar ook geen Beatles ofBjørk.

In zijn kerstprogramma wierp het Franse ensembleDiscantus een blik op de Notre-Dame van Parijs. Dat was geen vals chauvinisme:in de vroege Middeleeuwen lag daar inderdaad het belangrijkste laboratorium vande polyfonie. Componisten als Leoninus en Perotinus experimenteerden er met deprilste meerstemmige technieken. Je kon elke noot gregoriaans voorzien van eentegennoot. Of je rekte hem juist op, waarmee je een basis legde voor desierlijke arabesken van een tweede stem.

Toevallig heeft het Nederlands Kamerkoor net een tourneeafgesloten met deels hetzelfde repertoire. Toch is het voor de liefhebber kortevreugde, want de Middeleeuwen zetten zelden een voet buiten de omheining van hetFestival Oude Muziek.

Of Discantus tot de vlotste voorvechters behoort, isintussen een ander verhaal. De dames droegen dan wel geen kloosterhabijt, methun enkellange, zwarte rokken maakten ze duidelijk dat het hier ging om eenserieuze zaak. Zelfs de handbellen die hun visitekaartje vormen, vrolijkten deboel niet blijvend op.

Of die klokjes in de Middeleeuwen daadwerkelijk werdengebruikt, blijft ongewis. Of vrouwen zongen is evenmin zeker. Maar mist hangtvooral rond de vraag of ze dat deden met de half gecultiveerde, half naturellestemmen van Discantus.

In Latijnse teksten werd feestelijk afgekoerst op degeboorte van Christus. 'De Maagd baart een kind zonder dat de lelie van haarkuisheid verwelkt, hei hei, nova gaudia!' Helaas golfde die nieuwe vreugdenogal bedremmeld uit de kelen. Zoals de meeste zang eerder studieuzecorrectheid deed vermoeden, dan hemelse inspiratie.

Maar eerlijk is eerlijk: de akoestiek van het Zwolsekerkje hielp niet mee bij het creëren van de galmende zingzang waar deze oudemelodieën om vragen. Later deze week, wanneer het ensemble ruimere locatiesaandoet in onder meer Utrecht en Amsterdam, kan dat alleen maar verbeteren. Depotentie is er. Op volle sterkte en met een carillon van handklokken lietDiscantus de ruimte wel degelijk zinderen en zoemen.

Kerst in de Notre-Dame. Ensemble Discantus o.l.v. Brigitte Lesne. Zwolle,Lutherse Kerk, 13/12. Tournee t/m 18/12. oudemuziek.nl

de Volkskrant, 15 december 2011

Onmuzikale regie treft 'Orest' van Manfred Trojahn

2011-12-10T13:02:00.001+01:00

foto: Hermann & Clärchen Baus

Het elektra wordt verzorgd door Elektra. Zo eenvoudig zithedendaags muziektheater naar oude mythes soms in elkaar. In Orest, denieuwe opera van de Duitse componist Manfred Trojahn, sluit Elektra de stekkeraan van de boormachine waarmee haar broer Orestes een verse moord begaat. Zoemenddraait de punt zich in de borst van zijn tante Helena. Als ze in elkaar zakt,kleeft de zoveelste bloedvlek op het behang van hun luxewoning in Argos.

Tijdens de wereldpremière van Orest, donderdag inhet Amsterdamse Muziektheater, werd bij deze schanddaad echter niet gegruweld,maar juist gegniffeld. Forensische experts in witte overalls hadden negentigminuten lang de CSI-sensatie opgewreven. Ze wierpen ultraviolet licht op debadkuip waarin de moeder van Orestes, Clytemnestra, zijn vader Agamemnon had vermoord.Ze stelden de bijl veilig waarmee zoonlief vervolgens had ingehakt op zijn mamsen haar minnaar. En dan kregen we nu deze lullige manoeuvre van een onhandigedoe-het-zelver voorgeschoteld?

Achter zo'n idee schuilt mogelijk Britse ironie. Maar hetonderstreept misschien ook dat regisseur Katie Mitchell zich aan haarAmsterdamse operadebuut heeft vertild. Zelden namelijk heeft premièrepubliek inde Stopera zo'n lauw slotapplaus afgeleverd.

Dat is vooral vervelend voor Manfred Trojahn, die zijnzelfgeschreven libretto heeft voorzien van klanken die nu eens borrelen alsmoerasgas, dan weer flikkeren als vlijmscherp metaal. Aanvankelijk lijkt decomponist niet verder te komen dan tweesporenmuziek (óf hard, óf lyrisch). Maargaandeweg breekt de partituur open in de kleuren die passen bij Elektra'shardheid, Orestes' twijfel en de narcistische weemoed van de uit Trojeteruggekeerde Helena.

Aan Katie Mitchell waren zulke muzikale nuances minderbesteed. Haar oor beperkte zich tot de vaststelling dat het soms nogal langzaamging. Op het toneel vertaalde die observatie zich in een slow-motionmotoriek.En nu ze de spoelknop toch in de hand had, kon Mitchell de vijf Clytemnestra'sdie Orestes kwamen kwellen best achterwaarts laten lopen.

Die filmische oriëntatie leidde tot een onmuzikaleparadox. Als ze zwegen, waren de solisten tot in het kleinste zenuwtrekjegeregisseerd. Maar ging hun mond open, dan verloor Katie Mitchell haar greep.Alsof ze slecht uit de voeten kon met het raadselachtige fenomeen van deacterende zanger.

Manfred Trojahn had het stuk in terroristische kringwillen plaatsen. Mitchell koos voor een familiegeschiedenis met psychiatrischetrekjes, op te voeren in een als poppenhuis opengewerkte woning(jaren-zeventigstijl, veel gepolitoerd hout). Maar door de verzenuwde Orestesmet medicijnen te sederen, bleef er van zijn angsten weinig over. En de stem van baritonDietrich Henschel stak toch al mat af bij het vocale glanswerk van de vrouwenom hem heen.

Rosemary Joshua als Helena, Romy Petrick als haar blozendedochter Hermione, de halsstarrige Elektra van Sarah Castle: hun expressievelijnen verdiepten de karakters. De andere helden van deze voorstelling zaten inde orkestbak. Het Nederlands Philharmonisch Orkest en dirigent Marc Albrechtschonken Manfred Trojahn de vlammende, trefzekere Uraufführung waarvanhij stiekem moet hebben gedroomd.

Manfred Trojahn: Orest. Regie: Katie Mitchell. Solisten,Nederlands Philharmonisch Orkest o.l.v. Marc Albrecht. Amsterdam, HetMuziektheater, 8/12. Voorstellingen t/m 28/12, dno.nl. Radio 4: 17/12, 19.00uur.

de Volkskrant, 10 december 2011

Alarmfase rood voor de Nederlandse ensemblecultuur

2011-12-09T15:59:00.001+01:00

Quadro Hotteterre

De sinds de jaren zeventig florerende ensemblecultuur komt door de bezuinigingen zwaar onder druk. Of heeft dat ook voordelen? Een rondgang.

Laatst viel het te beleven in de Rotterdamse Doelen: hoe dirigent Frans Brüggen zijn Orkest van de Achttiende Eeuw met wapperende jaspanden door de symfonieën van Beethoven joeg. We konden doorreizen naar het festival November Music in Den Bosch, waar de Grieks-Nederlandse componist Yannis Kyriakides intieme, onderhuidse klankverkenningen had uitgestippeld voor het ensemble Asko|Schönberg.

Tot de muzikale smaakmakers van Nederland behoort ook het ICP Orchestra, de improvisatieclub waarin pianist Misha Mengelberg en drummer Han Bennink geregeld loos gaan. Vergeten we het Ives Ensemble niet, specialisten van de ongedirigeerde kamermuziek uit de 20ste en 21ste eeuw. En ook celliste Quirine Viersen behoort tot de club, wanneer ze solerend in kerkjes van Kollum tot Westwoud de puurheid zoekt van Bach.

Al deze ontdekkingstochten vallen onder één noemer: de ensemblecultuur. Dat is de biotoop van oude en de hedendaagse muziek, van jazz en geïmproviseerde muziek - alle muziek die zich niet thuisvoelt op het traditionele pluche van symfonieorkest en operahuis. Tientallen groepen en groepjes garanderen dat in concertzalen, kerkruimtes en wijkgebouwen meer te beluisteren valt dan Mozart, Mahler en dixieland. De ensemblesector kwam op stoom in de jaren zeventig, het publiek stroomt toe sinds de jaren tachtig, en het buitenland is nog altijd jaloers.

Maar nu geldt alarmfase rood.

'Er gaan grote gaten vallen', waarschuwt de Vereniging Nederlandse Muziek Ensembles.
'Een belangrijk deel zal sneuvelen', bevestigt een oud-directeur van het Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg.
'Over de toekomst moeten we niet overdreven optimistisch doen', meent ook de leiding van het Fonds Podiumkunsten.

Hun zorgelijke toon heeft een reden: per 1 januari 2013 gaat het mes in de subsidies. Van de 10,8 miljoen euro die het Fonds Podiumkunsten nu nog over de ensembles kan verdelen, resteren er 5,8 miljoen: een krimp van 47 procent. Wie aanspraak wil maken op geld, moet bovendien voldoen aan nieuwe, aanzienlijk strengere eisen.

Holland Baroque Society

'De sector gaat bloeden', voorspelt Paul Dijkema, woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Muziek Ensembles. Volgens hem kan Amsterdam Sinfonietta straks zonder aanvullende financiering 'geen kant meer op'. Als het Nieuw Ensemble al blijft draaien, is het 'gemankeerd'. Gerespecteerde oudjes als het Nederlands Kamerkoor (1937) zijn hun leven net zo min zeker als de blozende Holland Baroque Society (2005).

Het gevolg is, vrezen sommigen, dat er straks nog nauwelijks hedendaagse noten worden gespeeld. Dat de oude muziek een zware dreun krijgt. Dat de humuslaag van het muziekleven verschraalt. Maar er klinken ook andere geluiden. Misschien, werpen sommigen tegen, zijn er ook ensembles sleets geraakt. En waarom zou je de subsidiekanalen, verstopt door grootverbruikers, niet eens doorblazen?

Dat laatste suggereert het Fonds Podiumkunsten zelf, in zijn inleiding bij de Deelregeling meerjarige activiteitensubsidies 2013-2016. Daar valt te lezen: 'Het nieuwe stelsel moet een eind maken aan historisch gegroeide, maar niet meer te verantwoorden subsidieverschillen.'
Sinds dit document in november verscheen, gaat het in ensembleland even niet meer over Bach, Brubeck en Boulez. Men kauwt er op taaie woorden als 'drempelnorm', 'innovatietoeslag' en 'eigeninkomstenquote'.

Hoe anders ging dat in de begintijd, toen het 'eksperiment' klonk tijdens 'inklusieve konserten' in Carré. Toen met knijpkikkers en ratels werd geprotesteerd in het Concertgebouw. Toen je opwindende manifestaties kon bijwonen als 'Musici voor Vietnam'. Het moest rond 1970 allemaal anders. En liefst een beetje snel. Componist Louis Andriessen richtte het Orkest De Volharding op, dat aantrad bij stakingen en demonstraties. Reinbert de Leeuw bracht het modernisme van de Tweede Weense School onder bij het Schönberg Ensemble. De authentieke dadendrang van Frans Brüggen ontlaadde zich in het Orkest van de Achttiende Eeuw.

Mathieu Heinrichs zat bij die revolutie op de eerste rang. In 1978 begon hij als publiciteitsmedewerker bij het Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg. In 2007 nam hij er afscheid als directeur. Vredenburg haalde ze binnen, het Willem Breuker Kollektief met z'n vrolijke anarchie, de ritmische toverpaleizen van Slagwerkgroep Den Haag, de amper opgedroogde noten waarin het Asko Ensemble zich had gespecialiseerd. Mathieu Heinrichs zag jonge honden in een uitgelaten stemming. 'We hadden elke maand wel een festival oude of nieuwe muziek kunnen programmeren.'

Op weinig plekken werd de klassieke mainstream zo vroeg en zo brutaal uitgedaagd als in Nederland. Om de pluriformiteit te vieren verrees in 2005 het Muziekgebouw aan 't IJ. Al decennialang hebben Nederlandse ensemblemusici, geëngageerd en veelzijdig, in het buitenland een streepje voor.

Het Nederlands Kamerkoor in vroeger tijden

Maar thuis liggen het elan en de kwaliteit onder vuur. Het is bon ton om te constateren dat de cao-zangers van het Nederlands Kamerkoor zijn ingehaald door de freelancers van Cappella Amsterdam. Met zijn kernrepertoire, buiten de kindercomponistjes en muzikale immigranten om, scoort het Nederlands Blazers Ensemble soms zuinige recensies met daarboven een of twee sterren. 'Je kunt ook niet eeuwig de sensatie van het nieuwe overeind houden', zegt Mathieu Heinrichs. 'Neem het orkest van Brüggen. Zo revolutionair als in de begintijd kan het gewoon niet meer spelen. Die esthetiekis allang doorgesijpeld naar het reguliere muziekleven.'

De bezoekersaantallen lijken op het eerste gezicht niet verkeerd. In 2009 trokken de dertig ensembles van de Vereniging Nederlandse Muziek Ensembles een half miljoen bezoekers met 1.200 concerten, gemiddeld 400 per concert. Maar iedereen die weleens een zaal binnenstapt, ziet dat de nieuwe muziekensembles daar soms fors onder duiken.

Met hetzelfde genre trok Vredenburg destijds acht- tot negenhonderd liefhebbers, weet Mathieu Heinrichs. De terugval heeft volgens hem minder te maken met de ensembles en hun repertoire, maar meer met het publiek. 'De komst van nieuwe media heeft het consumptiegedrag ingrijpend veranderd. De marketing is een stuk gecompliceerder geworden. Ik kon ooit volstaan met de juiste advertentie in de Volkskrant of NRC.'

Dat het tij keert, bleek ook in 2008. In zijn subsidieadviezen kraakte het Fonds Podiumkunsten het ondernemerschap van wereldvermaarde ensembles als het Amsterdam Baroque Orchestra en Asko|Schönberg. En sindsdien is de wind voor de ensembles alleen maar guurder geworden. Steeds meer burgers bekijken de kunsten door het populistische frame van de subsidieslurper.

In het heetst van de bezuinigingsdiscussie leverde dat een bedroefde Jaap van Zweden op. Bij Pauw & Witteman schetste de dirigent en oud-violist het gekwetste perspectief van de beroepsgroep. Stop je vanaf je kindertijd uren per dag in een weerbarstig instrument, zetten ze je te kijk als parasiet.

Terwijl het voor ensemblemusici allesbehalve een vetpot is, zegt woordvoerder Dijkema van de vereniging Nederlandse Muziek Ensembles. Hij schat de bruto honoraria op 120 à 250 euro per concert. Minder komt ook voor. Een dagdeel repeteren levert 60 tot 90 euro op. Het instuderen van een gloednieuwe partituur geschiedt voor eigen rekening: wie er geen orkest- of lesbaan naast heeft, blaast of strijkt zich suf.

Toch, zo meldt de tweekoppige directie van het Fonds Podiumkunsten op zijn Haagse kantoor, is het binnen de gegeven schaarste juist de ensemblesector die relatief wordt ontzien. George Lawson: 'Op theater, dans en festivals bezuinigen we weliswaar 5 procent minder, maar die sectoren wacht een veel zwaardere concurrentie van collega's die uit de Basisinfrastructuur worden gestoten.'

Basisinfrastructuur, afgekort BIS: dat is de eredivisie waarbinnen de subsidies worden verdeeld door de Raad voor Cultuur. Maar aan die boom is door staatssecretaris Zijlstra flink geschud. De afvallers rollen linea recta naar het Fonds Podiumkunsten, dat zelf met 30 procent wordt gekort.

Directeur Henriëtte Post: 'De ensembles wacht een enorme selectie. Maar voor de overlevers is er een positieve kant: hun afzetmarkt wordt flink verruimd.' Vanaf 15 december kunnen de aanvraagformulieren worden gedownload. Post verwacht er 100 tot 120 retour, waarvan er naar verwachting 'minder dan de huidige 37' kunnen worden gehonoreerd.

'Toch zijn het geen treurige gesprekken die wij met de ensembles voeren', zegt mede-directeur Lawson. 'Ik zie volop creativiteit. Men is bezig de mogelijkheden van de nieuwe regeling te ontdekken. Sommige groepen onderzoeken of ze gezamenlijk een aanvraag kunnen indienen, andere of ze nog wel goed zitten in hun vestigingsplaats Amsterdam.'

Henriëtte Post: 'De sleutel ligt in de relatie met het publiek. Als de ensemblewereld zich daar de afgelopen tien jaar meer op had geconcentreerd, was er nu een andere situatie geweest. Te lang hebben we gedacht dat het vanzelf zou gaan.'

Zieltogend Muziekgebouw

Toen het Muziekgebouw aan 't IJ in 2005 werd opgeleverd, gold het als een triomf van de Nederlandse ensemblecultuur. Zalen, kantoorruimte en een eigenwijze programmering: het land had er een parel bij. Zes jaar later zieltoogt de tempel. Het programmabudget van negen ton is bescheiden voor een podium dat week in, week uit moet draaien. De gemiddelde zaalbezetting bedraagt 50 procent. Vanaf februari 2012 moet een nieuwe directeur, de van Paradiso betrokken Maarten van Boven, het schip vlot trekken. Dat er meer pop gaat klinken, heeft hij alvast aangekondigd. Het zou niet verbazen als ook wereldmuziek aan de oevers van 't IJ een opmars maakt. Dat er publiek voor is, heeft het Holland Festival in zijn laatste edities aangetoond met de Libanese zangeres Fairouz en haar Egyptische collega Amal Maher.

De nieuwe subsidieregels

Vanaf 1 januari 2013 verdeelt het Fonds Podiumkunsten jaarlijks 5,8 miljoen euro over de muziekensembles (nu nog 10,8 miljoen). Aanvragen worden beoordeeld volgens een puntensysteem dat rekening houdt met artistieke kwaliteit, ondernemerschap, pluriformiteit, spreiding over het land en het al dan niet ontvangen van een bijdrage van gemeente of provincie. Ook de grootte van de zalen waarin wordt opgetreden, speelt een rol. Daarnaast valt een innovatietoeslag te verdienen van 20 procent. Het systeem van exploitatiesubsidies verdwijnt. Het Fonds kent een basisbedrag toe per voorstelling (minstens veertig en maximaal tachtig per jaar).

de Volkskrant, 9 december 2011

Trio Suleika excelleert in ruis en boventoon

2011-12-01T21:40:00.001+01:00

In de delicate wereld van pianotrio en strijkkwartet is het een ijzeren wet: vroeg of laat krijg je te kampen met personeelsverloop. Bij het Nederlandse Trio Suleika breekt dat moment tien jaar na oprichting aan, nu Sanne Hunfeld toeleeft naar een tweeling. Ze wordt opgevolgd door Emmy Storms.

Hunfeld vertrekt op een hoogtepunt. De nieuwe Suleika-cd, met pianotrio's van Ravel en Olthuis, laat namelijk weinig te wensen over. Hunfeld en de cellist Pepijn Meeuws bewijzen zichzelf als meesters van ruis en boventoon. Maurice Lammerts van Bueren haalt uit zijn piano zowel mos als klokkenspel. Gedrieën geven ze Ravels Pianotrio meesterlijke trekjes.

Even spannend verloopt de reis die Kees Olthuis schildert in Voyage à l'horizon.....Seul..... Met impressionistische toets en al is dit stuk opgedragen aan de in 2002 overleden decorontwerper en schilder Harry Wich.

Ravel, Olthuis. Trio Suleika: Voyage. Cobra Records

de Volkskrant, 30 november 2011

Met EnsembleCaméléon op puberjacht

2011-12-01T21:25:00.001+01:00

Foto: Foppe Peter Schut

De zeven strijkers van het Nederlandse EnsembleCaméléon gingen op puberjacht. Ze vingen Gioacchino Rossini, die als 12-jarige een alleraardigste Sonata a quattro afleverde. Ze verschalkten Felix Mendelssohn, de 14-jarige schepper van strijkerssymfonieën. En ze kregen Erich Wolfgang Korngold in het vizier, de Wener die rond z'n 17de een Strijksextet met Freudiaanse ondertonen schreef.

In haar toelichting legt Vrouwkje Tuinman een speelse link tussen wonderkind en puberbrein. Op hun beurt laten de musici horen dat er aan jonge noten niks kinderlijks hoeft te kleven. EnsembleCaméléon wroet en walst in Korngold. Rossini wordt feestelijk gearticuleerd. En op safe wenst de groep ook in Mendelssohn niet te spelen. Het enige wat het luisterplezier soms ontregelt, zijn rafelrandjes aan het samenspel.

EnsembleCaméléon: Rossini, Mendelssohn, Korngold. Challenge Classics

de Volkskrant, 30 november 2011

Up-close, of de zuigkracht van een puike partituur

2011-12-01T21:12:00.001+01:00

Michel van der Aa is de eerste componist die een celloconcert schreef met een rol voor een staande schemerlamp. Andere primeur: de uitverkoren soliste, Sol Gabetta, verruilt haar glamoureuze concertkleding voor een huisvrouwenjurk uit de jaren vijftig.

Up-close (2010) heet het stuk waarin Van der Aa opnieuw film en muziek combineert. De dvd-registratie begint als een regulier concert in het Muziekgebouw aan 't IJ. Tot Gabetta op filmdoek wordt verdubbeld door een oudere vrouw die raadselachtige handelingen uitvoert.

Het spiegelpaleis van muzikante en actrice heeft Van der Aa eerder opgetrokken. In zijn kameropera One, met sopraan Barbara Hannigan, verliep het proces gelaagder dan in dit instrumentale concert. Neemt niet weg dat Up-close, begeleid door Amsterdam Sinfonietta, laat zien hoe je met film de zuigkracht van een puike partituur vergroot.

Michel van der Aa: Up-close. Sol Gabetta (cello), Amsterdam Sinfonietta.
Disquiet Media

de Volkskrant, 30 november 2011

Hohe Messe, los van aardse zwaarte

2011-12-01T08:15:00.001+01:00

Toegegeven, De Nederlandse Bachvereniging heeft er vorigeweek een paar tweets aan gewijd. En op Radio 4 stond artistiek leider Jos vanVeldhoven desgevraagd stil bij het overlijden van zijn voorganger Charles deWolff. Maar van een eerbetoon viel dinsdag in het Amsterdamse Concertgebouwgeen spoor te bekennen bij het begin van een tournee met de Hohe Messe.

's Lands oudste barokensemble voert Bachs meesterwerklangs veertien steden in Nederland en Japan. De mis klinkt er in kleine vocalebezetting, volgens de authentieke inzichten waar Charles de Wolff in 1983 nietaan wilde. Na achttien jaar chefschap stapte hij op, met kaping van het halvekoor.

Tegenwoordig werkt de Bachvereniging alweer jaren op z'n18de-eeuws en biedt ze emplooi aan 'concertisten' en 'ripiënisten'. Flexibelezangers zijn dat, met het verschil dat concertisten vooral solo zingen enripiënisten het meest in koor. In het Kyrie waarmee de Hohe Messe opent, kon Josvan Veldhoven de voordelen van deze aanpak breed etaleren. Hij bezettekoorpassages naar wens met een, twee of drie stemmen per partij, watregenboogachtige verkleuringen opleverde.

Of de Grote Zaal daarvoor de meest geschikte akoestiekbiedt, is een ander verhaal. Van Veldhoven selecteert zijn solozangers mede opgrond van hun mengend vermogen. Het intiemere geluid dat daarbij hoort, komtniet vanzelf tot z'n recht in een ruimte waarvan de kubieke meters zijnberekend op symfonische krachtpatserij.

Maar de symboliek van de plek waar de Hohe Messein 1891 z'n Nederlandse première kreeg, is ook wat waard. Onder Julius Röntgenzal de mis lang niet zo slank, vlot en lenig hebben geklonken. Ook de kunst vanhet zweven moest vermoedelijk nog worden aangeleerd.

Van Veldhoven maakt de noten los van aardse zwaarte,zonder dat het uitmondt in kwezelarij. Ad rem was ook zijn snelle schakelen vanhet mystiek gloeiende 'Crucifixus' naar de montere wederopstanding van 'Etresurrexit'.

Het 'Christe eleison' profiteerde van het timbreverschiltussen de sopranen Johannette Zomer (licht gevoileerd) en Dorothee Mields(kristalhelder). En al moest Charles Daniels zich met kunst en vliegwerk doorde registerwisselingen heenslaan, het 'Benedictus' van de tenor was een parel.Mede dankzij Marten Root, de traversospeler die met uitgekiende fraseringenreikte naar de hemel.

Bach:Hohe Messe. De Nederlandse Bachvereniging o.l.v. Jos van Veldhoven.Amsterdam, Concertgebouw, 29/11. Tournee van 13/12 (Middelburg) t/m 23/12(Groningen), bachvereniging.nl.

de Volkskrant, 1 december 2011

Montserrat Figueras (1942-2011), in de oren gegrift

2011-11-23T16:53:00.001+01:00

De stem van de Spaanse sopraan Montserrat Figueras, dievandaag op 69-jarige leeftijd in Barcelona overleed, staat bij generatiesoude-muziekliefhebbers in de oren gegrift. De zangeres klonk altijd warm en eentikje melancholisch, tot in de ziel betrokken bij de teksten die ze zong. Vanafde jaren zeventig behoorde ze tot de pioniers die muziek uit voorbije eeuwen opde lessenaars zetten. In het Utrechtse Festival Oude Muziek was ze vaak tegast.

Montserrat Figueras was getrouwd met de Catalaanse violada gamba-speler Jordi Savall. In 1974 richtten ze samen het ensemble HespèrionXX op. De groep maakte voor het label EMI Reflexe een serie spraakmakendeopnamen van onder meer Spaanse barokmuziek. In 1998 begon het echtpaar eeneigen label. Sindsdien vloeit een gestage stroom cd’s de wereld in, vaak inluxe boekwerken verpakt.

Na haar klassieke opleiding overwoog Figueras te stoppen.'In de zangkunst is zoveel ruimte voor onnatuurlijkheid, voor maniertjes', zeize in 1998 tegen het Tijdschrift Oude Muziek. Ze kwam uit de crisis toen ze inBarcelona de Britse countertenor Alfred Deller hoorde. In haar beginjarenwerkte Figueras geregeld samen met Ton Koopman. Ze heeft ruim zestig cd'sopgenomen, met repertoire dat reikt van troubadourliederen tot muziek uit deSefardische diaspora.

Heras-Casado mag de duimschroeven aandraaien

2011-11-21T09:40:00.001+01:00

Bij Nederlandse orkesten is het deze maand een komen engaan van jeugdige maestro's. Uit alle richtingen waait het aan: beloftevol dirigentenvolk van rond de dertig. HetConcertgebouworkest gokt op Robin Ticciati (28) en Andris Nelsons (33); hetRadio Philharmonisch legt Diego Matheuz (27) op het rooster; en in Rotterdamproeven ze de nieren van Kirill Karabits en Pablo Heras-Casado (allebei 34).

De carrousel wordt aangedreven door hetwereldwijde verlangen van orkesten om zo vroeg mogelijk een band te smeden metHaitinks of Rattles in de dop. Dan loert algauw het gevaar van de hype. Zobleek Robin Ticciati in Amsterdam nog niet rijp voor de topklasse. En hetRotterdams Philharmonisch Orkest had zich vermoedelijk meer voorgesteld vanPablo Heras-Casado, de Spanjaard die in 2007 kwam bovendrijven op hetdirigentenconcours van Luzern.

Sindsdien wil iedereen aan hem snuffelen. Dit seizoenracet de krullenbol van première naar debuut naar invalbeurt. Laatst dook hijop bij het Mariinski Theater in Sint-Petersburg en bij de Berliner Philharmoniker.Het Concertgebouworkest blijft niet achter en heeft hem alvast gestrikt hetvoor komende seizoen.

Eerste observatie in de Rotterdamse Doelen: PabloHeras-Casado zwaait zonder stokje, een overblijfsel uit zijn tijd alskoordirigent. Tweede vaststelling: de muziek vloeit door zijn lijf. In deruggengraat zit een lenige curve, de knieën zijn soepel geveerd.

Maar hoe expressief de gebaren ook ogen, dwang gaat erniet van uit. Over Mendelssohns Derde symfonie, de 'Schotse', hing eengrauwsluier. Ritmiek kreeg weinig profiel, de kleurendoos bleef half dicht.Weliswaar profiteerde het orkest van Heras-Casado's talent voor de elegantverdampende noot, maar naar het begin daarvan was het soms gissen.

Weinig beter verging het de Chants d'Auvergne,een stuk dat door Joseph Canteloube in 19de-eeuwse pasteltinten is gedoopt. Dezangsoliste, Maria Luigia Borsi, vlijde haar sopraanstem fraai aan tegen hetorkest. Jammer alleen dat ze het als herderinnetje en spinster zo klein enonschuldig hield, dat raffinement rij 15 niet wist te halen.

Op de derde pleisterplaats die Heras-Casado aandeed,Debussy’s Ibéria, liet hij merken wel degelijk kijk te hebben opklankregie en orkestbalans. Al was ook hier het dominante gevoel: draai deduimschroeven aan, dan vindt zo'n orkest je maar minder aardig.

Heras-Casado heeft nog nergens een vaste aanstelling alschef-dirigent. Het Residentie Orkest, dat hem voor Nederland heeft ontdekt, zagin hem de opvolger van Neeme Järvi. De Spanjaard zei nee. Toch lijkt dat hetbeste wat hem nu kan overkomen: een gretig orkest in de luwte, waar hij urenkan maken, vallen en opstaan, knutselen en bouwen.

Mendelssohn, Debussy, Canteloube. RotterdamsPhilharmonisch Orkest o.l.v. Pablo Heras-Casado, m.m.v. Maria Luigia Borsi(sopraan). Rotterdam, de Doelen, 18/11.

de Volkskrant, 21 november 2011

Harry Kupfer zet Katja Kabanova in de zuigende prut

2011-11-18T08:46:00.001+01:00

Johanni van Oostrum als Katja

De grote Harry Kupfer liet zich vangen door het kleineOpera Zuid. Hij regisseert Janáceks Katja Kabanova. 'Problemen vanvrouwen zijn altijd mijn thema geweest.'

In het Maastrichtse Theater aan het Vrijthof leggendecorbouwers de laatste hand aan het toneelbeeld van Katja Kabanova.Met dit drama van de Tsjechische componist Leos Janácek opent Opera Zuidvanavond een seizoen vol 'heroïsche, hormonale en hartstochtelijke vrouwen' –zo meldt althans het persbericht.

Het nabootsen van zwarte blubber hoort daar kennelijkbij. Op gezag van Harry Kupfer, de regisseur, wentelt Katja's leven in Kalinovaan de Wolga zich in helse modder. Het spul kruipt zelfs op tegen de poten vanhet rustieke meubilair. 'Harry wie?', vroegen juniormedewerkers van Opera Zuid,toen ze Kupfers naam voor het eerst hoorden. Wat valt te vergelijken met deassistent-materiaalman van MVV die informeert naar de achtergrond van eneRinus, eh, Michels.

De kleine Kupfer is in de operawereld een grote. Hij werdgestaald in de DDR en genoot al ruim voor de Wende faam in het westen.Nu, op zijn 76ste, laat hij zich eindelijk vangen door de operadreumes uitMaastricht. 'Het is dat Miranda van Kralingen aan het roer staat',zegt de regisseur, 'anders had ik hier niet gezeten.' De twee kennen elkaar uiteen vorig leven, toen de artistiek leidster van Opera Zuid aan de kost kwam alssopraan. Chef-regisseur Kupfer haalde haar voor zijn producties geregeldnaar Berlijn.

Intussen kijkt hij terug op meer dan tweehonderdensceneringen, reikend van de barokke Händel tot de eigentijdse Henze. Zevenkeer kwam Harry Kupfer naar De Nederlandse Opera in Amsterdam, voor het eerstin 1977, toen hij de gruwelijke familiemoorden in Richard Strauss' Elektra niet onlogisch situeerde in een slachthuis. Het bikkelharde toneelbeeld ging samen met een fijnzinniguitgesponnen psychologie. Die kunst heeft Kupfer afgekeken bij zijn geestelijkvader, de regielegende Walter Felsenstein. Hij deelt bovendien diens afkeer vaneenzijdige Vokalidioten. 'Felsenstein speurde consequent naar hetzeldzame dubbeltalent van de zingende acteur.'

Al eerder liet Harry Kupfer zijn licht schijnen over Katja Kabanova, het verschroeiende muziekdrama uit 1921. In dieherhaling schuilt voor de regisseur niets bijzonders. 'Alleen al op Wagners Tannhäuser heb ik vijf keer een andere visie gegeven. Ik doe alsof ikzo'n stuk voor het eerst lees. En pas als er nieuwe ideeën opborrelen, neem ikde opdracht aan.'

Toen, in Keulen, speelde het getourmenteerde leven vanKatja zich af op een eenzame draaischijf. Nu, in Maastricht, verbeeldt zuigendeprut het uitzichtloze bestaan van een jonge vrouw die lijdt onder depsycho-terreur van haar schoonmoeder. Harry Kupfer, docerend: 'Onder die druk wordt ze verliefdop een ander. Katja geeft toe aan haar passie, ook al beseft ze dat ze eendoodzonde begaat. Om met God in het reine te komen bekent ze haar overspel.Daarna stort ze zich in de Wolga.'

Katja kan niet leven in de leugen. Hoe een heel volk datniettemin jaren volhoudt, heeft Harry Kupfer aan den lijve ondervonden. AlsDDR-burger moest hij inventief te werk gaan om zijn voorstellingen te behoedenvoor censuur. Toch had hij die ervaring niet willen missen. 'Ik heb nooit meerzo'n band gevoeld met de zaal. In de DDR zat een hellhörig,scherpzinnig publiek dat prima tussen de regels door kon luisteren.'

Van het onaanzienlijke Stralsund klom hij viaKarl-Marx-Stadt (nu Chemnitz) en Weimar op naar de Komische Oper inOost-Berlijn. Zijn doorbraak naar het westen voltrok zich via de BeierseWagnerstad Bayreuth. Tijdens de Festspiele van 1978 overrompelde Kupfer met een Fliegende Holländer die hij plaatste in psychoanalytisch perspectief.

Volgens sommigen heeft zijn beweeglijke, fysieke, somsrauwe muziektheater inmiddels de uiterste houdbaarheidsdatum overschreden. 'Ikword al jaren beschuldigd van Aktionismus, vooral door mensen die voorde muziek komen en niet gestoord willen worden door een regie. Maar ik leerbij. Vroeger wilde ik koste wat het kost verveling voorkomen, tegenwoordig durfik te vertrouwen op rust.'

Hij regisseert 'zo lang het nog kan' en heeft 'goedevrienden' die hem bij kwaliteitsverlies 'tijdig waarschuwen'. En als de laatstetheaterdeur eenmaal achter hem is dichtgeklapt, wil de Aziëfreak enboeddhismefan zijn leven verdelen over Thailand en Berlijn.

Hij zal in de boeken komen als 'operapsycholoog' en'vrouwenregisseur'. Vooral dat laatste beschouwt Harry Kupfer als eencompliment. 'Problemen van vrouwen zijn altijd mijn thema geweest. In eenmannenmaatschappij wordt een vrouw al snel slachtoffer of, als ze terugvecht,een beest. Vrouwen zijn beter tot lijden in staat en kennen een groteremotioneel bereik dan mannen. Dat maakt ze bij uitstek geschikt voor drama.'

Leos Janácek: Katja Kabanova.

Regie: Harry Kupfer. Solisten, Limburgs Symfonie Orkesten Het Zuidelijk Theaterkoor o.l.v. Stefan Veselka. Maastricht, Theater aan hetVrijthof, 18/11 (première), Tournee t/m 10/12, operazuid.nl

de Volkskrant, 18 november 2011

Platée bij de Reisopera: Disney, Texas en Elvis

2011-11-18T08:35:00.001+01:00

Harry Nicoll als Platée (foto: Hermann & Clärchen Baus)

Jean-Philippe Rameau heeft lang op zijn revival moetenwachten. Vanaf de jaren 1980 moest de barokcomponist toezien hoe de operawereldeerst aan de zwier ging met Händel ging en toen met Monteverdi. Maar hem blevenze hardnekkig beschouwen als het nuffige neefje van de Franse tak, ook inNederland, waar zelden een Rameau in vol ornaat viel te bewonderen.

Toen De Nationale Reisopera in 2002 Platée presenteerde,was dat een betrekkelijke noviteit. Nu, negen jaar later, raken we met Rameau alweerverwend. Na Castor et Pollux in 2008 greep De Nederlandse Opera ditvoorjaar eveneens naar Platée, het spektakelstuk rond een lelijk nimfjedat zich op laat vrijen door een geile god.

In Groningen, bij de reprise door de Reisopera, duikt Platéeop als een Shirley Temple-achtige poetsfee. Krulletjes, jurkje, sokjes: tenor HarryNicoll had de lachers meteen op z'n hand. Hij liet zich opnieuw in zijntravestierol hijsen door Mirjam Koen en Gerrit Timmers.

Dit Rotterdamse regisseursduo hevelt de antieke mythe overnaar een Amerikaanse sprookjeswereld, met als ijkpunten Disney, Texas en Elvis.Dat erfgoed kent Claron McFadden uit de eerste hand. Gekleed als cowgirl leeftde sopraan zich magnifiek uit in de rol van La Folie (de waanzin), ondertussen coloraturenspuwend met de zwenking van een roestige achtbaan.

Te lachen valt er bij de Reisopera wel meer. Over het koorvan deinende waterlelies bijvoorbeeld, of de dans der scootmobielen. Maar bij dezoveelste linedance op een barokke rigaudon slaat de verzadiging toe. Hetis een eeuwig dilemma bij Rameau: waar laat je de balletten? Schrappen helpt, maarheeft als nadeel dat er geniale muziek verdwijnt.

Hoe je dans slimmer met het verhaal vervlecht, lieten NigelLowery en Amir Hosseinpour dit voorjaar zien in Amsterdam. Ook op ander vlak troevenze de Nederlanders af. Door de opera te verplaatsen naar het mierzoete rijk vande fairy tale, halen Koen en Timmers het gif uit Jupitersschoftenstreek.

Helaas beschikt de Groningse Stadsschouwburg over een akoestiekvan schuurpapier. Harry Nicolls wapperstem kon daar slechter mee overweg dan deevenwichtiger kelen van Philippe Kahn (Jupiter), Vincent Lesage (Mercure) en MachteldBaumans (Junon). Komisch kwakend moerasgeluid was in veilige handen bij dirigentJan Willem de Vriend en het Combattimento Consort Amsterdam.

Jean-Philippe Rameau: Platée. Regie: Mirjam Koen en GerritTimmers. Solisten, Koor van De Nationale Reisopera, Combattimento ConsortAmsterdam o.l.v. Jan Willem de Vriend. Groningen, Stadsschouwburg, 15/11.Tournee t/m 15/12, reisopera.nl. Radio 4: 26/11, 19.00 uur.

de Volkskrant, 18 november 2011

Véronique Gens en de Romantische heldinnen

2011-11-16T20:10:00.001+01:00

Op haar derde cd met tragische operaheldinnen is Véronique Gens aangeland bij de Franse Romantiek. De componisten heten er Berlioz, Meyerbeer en Massenet, maar door haar netten verder uit te werpen vangt de sopraan ook Verdi en Gluck.

De grootste verrassing schuilt in de begeleiders. Christophe Rousset en zijn ensemble Les Talens Lyriques blijven in hun barokexercities doorgaans aan de lieve kant. Hier krijgt de orkestrale steekvlam daarentegen alle kans - en zo hoort het in repertoire dat het getourmenteerde gemoed breed uitmeet.

Andromaque, Iphigénie, Médée en Didon hebben over de inzet van Véronique Gens geen klagen. Wel loopt de sopraan soms aan tegen de grenzen van haar stem. En of ze een ware tragédienne is? Vooralsnog oogsten haar welopgevoede verzuchtingen meer bewondering dan ontroering.

Tragédiennes vol. 3. Véronique Gens (sopraan), Les Talens Lyriques o.l.v. Christophe Rousset. Virgin Classics.

de Volkskrant, 16 november 2011

Roffelend eerherstel voor Luis de Briceño

2011-11-16T19:52:00.001+01:00

Wat zal hij hebben gevloekt, de Spaanse gitarist Luis de Briceño, die rond 1620 neerstreek in Parijs. Op zijn roffelende rasguado stijl zat namelijk niemand te wachten. In de hoofse kringen rond Lodewijk de Dertiende leende men zijn oor liever aan de delicaat geplukte luit.

Vier eeuwen later zetten Vincent Dumestre en zijn ensemble Le Poème Harmonique de zaken recht. De Fransen doen een genereuze greep uit het leerboek dat Briceño in 1626 publiceerde ('zeer gemakkelijke methode om de gitaar op z'n Spaans te leren bespelen').

Met het knip-, plak- en improvisatiewerk dat bij dit soort barokmuziek hoort, vult Dumestre een cd die bijna te mooi klinkt om waar te zijn. De snaren ratelen, het slagwerk swingt. In de stemmen van sopraan Claire Lefilliâtre en mezzo Isabelle Druet zit de rode okertint van Spaanse aarde.

Le Poème Harmonique o.l.v. Vincent Dumestre. Alpha.

de Volkskrant, 16 november 2011

Damrau & Deutsch, voor al uw Liszt

2011-11-16T19:40:00.001+01:00

'Vergiftet sind meine Lieder', schreef Heinrich Heine, en in zijn toonzetting van dit gedicht smeet Franz Liszt in 1844 een paar giftige, dissonante akkoorden op het klavier. We zouden het bijna vergeten: in de man die zich liet bejubelen als pianotovenaar, school ook een liedcomponist die zich moeiteloos handhaaft tussen erkende genieën als Franz Schubert en Hugo Wolf.

Gelukkig houdt de Duitse sopraan Diana Damrau ons in Liszts tweehonderdste geboortejaar bij de les. Samen met haar eminente begeleider Helmut Deutsch zet de zangeres een parcours uit langs negentien van de ruim tachtig liederen. Herfstwind of doodsaanzegging: bij Damrau en Deutsch zijn Liszts expressieve vondsten aan het goede adres.

Damraus stem is niet de breedste, maar vooral in het middenregister weet ze verrassend te kleuren. Jammer dat in het cd-boekje de slotregels van Heines gedicht Die drei Zigeuner ontbreken.

Diana Damrau (sopraan), Helmut Deutsch (piano). Virgin Classics.

de Volkskrant, 16 november 2011

Robin Ticciati, of het KCO-debuut van een piepkuiken

2011-11-13T20:14:00.001+01:00

Laten we eens gek doen, dachten ze bij het Koninklijk Concertgebouworkest. Nu onze chef, Mariss Jansons, zichzelf een halve sabbatical gunt, proberen wij een paar prille maestro's uit. Twintigers, dertigers hooguit: als er chemie optreedt hebben we daar nog zeker vijftig jaar plezier van.

Later dit seizoen melden zich een jeugdige Slowaak (Juraj Valcuha, 1976) en een jonge Duitser (David Afkham, 1983). Donderdag werd het debutantenbal geopend door een krullenbol die je op straat zou inschatten als gymnasiast. Met rank jongenslijf en wapperend overhemd sjeesde hij de trap af van de Grote Zaal. Zijn naam: Robin Ticciati. Als we de Berliner Philharmoniker-chef Simon Rattle mogen geloven, kolkt deze 28-jarige van het talent.

Ticciati (Brits paspoort, Italiaanse opa) oefende zichzelf als operadirigent diep in de Zweedse provincie. De Milanese Scala en de Salzburger Festspiele wisten hem niettemin te vinden en binnenkort maakt hij zijn eerste reis naar de Metropolitan Opera van New York. Vanaf 2014 staat hij aan het roer van het chique operafestival in Glyndebourne, waar Bernard Haitink tot zijn voorgangers behoort.

In de symfonische sector loopt Ticciati minder hard van stapel. Hij is chef van het sympathieke Scottish Chamber Orchestra en vaste gast in het pittoreske Bamberg. Debuteren bij het Concertgebouworkest, die mondiale kanjer, heeft dan ook iets van een statement. Robin Ticciati staat paraat voor het echte werk.

De ouverture tot Schumanns opera Genoveva klonk alsof hij de sleutels van een Porsche had gekregen, maar nog niet wist waar elk knopje zat. Het ding reed grotendeels zichzelf. Vervolgens kenmerkte Mozarts Zeventiende pianoconcert zich vooral door een nette scheiding in het haar. Jonathan Biss, de 31-jarige solist, walste zangerig maar bedaagd heen over de verworvenheden van een paar decennia historische uitvoeringspraktijk.

Pas in de Eerste serenade van Johannes Brahms liet Robin Ticciati horen dat Simon Rattle misschien gelijk heeft. Sterker nog: uit dit stuk met z'n zonnige symfonische allure haalde het Britse piepkuiken zomaar een eigen klank. Jeugdig, fris en strak in het vel, als een antieke tors waarop je de spieren onderhuids ziet lopen.

Een andere Ticciati-touch schuilt in het fijnzinnige terugnemen. Zacht en nog zachter, zonder in te leveren aan balans en kleur. Rijpe maestro's doen daarvoor een moord.

Mozart, Schumann en Brahms. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Robin Ticciati, m.m.v. Jonathan Biss (piano), Concertgebouw Amsterdam, 10/11. Radio 4: 20/11, 14.15 uur.

de Volkskrant, 12 november 2011

Risto Joost, chef met toekomst?

2011-11-09T09:34:00.000+01:00

Terwijl het Nederlands Kamerkoor vreest voor z'ntoekomst, treedt Risto Joost aan als de nieuwe chef. Niks lastiger dan hetdirigeren van een koor, vindt de jonge Est. 'Een viool is een viool, maar elkestrot is anders.'

In de Vespers van Rachmaninov luistert het nauw. Risto Joost (31), de dirigent uit Estland die met dit fameuze stuk zijn taak als chef van het Nederlands Kamerkoor aanvat, legt de muziek om de paar maten stil. Zijn aanwijzingen lopen uiteen van 'zonder passie, met witte handschoentjes', tot 'hier mag het erotischer' en 'zing als een doorgeslagen Russische poëet'. Joyeus laat het Nederlands Kamerkoor (NKK) de moleculen trillen. Opnieuw tikt Risto Joost af. 'En denk aan de uitspraak. Het is aa-j-en, niet aa-zj-en.'

In oktober 2009 profiteerde het Kamerkoor voor het eerst van zijn kritische oor. Joost herinnert zich een fraai, maar lastig programma. 'Jolivet, Messiaen en Sjostakovitsj. Ik kwam nietsvermoedend mijn werk doen. Korte tijd later vroegen ze me voor het chefschap.' Zodoende zetelt hij nu op een kantoor in de Beurs van Berlage in Amsterdam, waar muziekboeken, partituren en ordners de kasten vullen. Edisonbeeldjes getuigen van de glanzende koorhistorie.

Intussen is het de vraag of het NKK zijn 75ste verjaardag in oktober 2012 overleeft. Rigoureus bezuinigen drijft de zangers uit vaste dienst. Vervolgens kunnen ze zich voor een substantieel lager tarief laten inhuren als freelancer. Dan nog is het de vraag of het helpt. In een rampscenario valt voor 's lands oudste professionele koor het doek. Niet voor niets denkt Risto Joost tegenwoordig vaak aan het lot van de Japanse samoerai. 'Eeuwenlang waren het meesters in de vechtkunst, maar tegen het machinegeweer konden ze niet op.' [Inmiddels is bekend dat het NKK in gesprek is over verhuizing naar Eindhoven per 1 januari 2013. Met steun van deze stad hoopt het koor de tijd te krijgen voor het omschakelen naar een financieringsmodel waarin meer ruimte is voor sponsors en donateurs.]

Na Tõnu Kaljuste is hij de tweede chef die het Kamerkoor betrekt uit het zangparadijs Estland. Risto Joost vroeg na de uitnodiging een paar maanden bedenktijd. Niet vanwege het onzekere perspectief: uit een eerder subsidie-incident was het NKK immers met de schrik vrijgekomen. Wel vanwege zijn eigen ambitie. De dirigent had net besloten zich toe te leggen op orkesten. 'Dat leek mij een logische keuze. Ik houd van koorzang, de stem herbergt kleuren waarover geen instrument beschikt. Maar de professionele koorwereld is klein, daarin zag ik mezelf niet mijn pensioen halen.

Het vooruitzicht op 'slimme, gecultiveerde zangers die geïnspireerd willen worden' gaf de doorslag, aldus Joost. 'In Estland zijn stemmen mooi rond en galmend, maar het stijlgevoel is er minder ontwikkeld dan hier.' Toch kon het NKK de laatste jaren niet meer voetstoots rekenen op vier- of vijfsterrenrecensies. Na het vertrek van de Brit Stephen Layton ging het koor in 2005 verder zonder chef. Gaandeweg begonnen Daniel Reuss en de freelancers van Cappella Amsterdam het koor naar de kroon te steken.

Risto Joost: 'Het gemis van een chef heeft de kwaliteit zeker beïnvloed. Maar zelfs als het Kamerkoor niet langer op eenzame hoogte staat, moet een land zijn erfgoed niet verkwanselen. Net als het Concertgebouworkest is het NKK een sterk merk. Dat laat je bij een zuchtje tegenwind toch niet over aan z'n lot?'

Als dirigent leerde hij de kneepjes bij Jorma Panula, de Finse muziekpedagoog en leverancier van maestro's als Sakari Oramo en Susanna Mälkki. Joosts nevencarrière als countertenor staat tegenwoordig op een laag pitje. In januari 2012 valt zijn solostem bij uitzondering te horen in Vlaanderen, waar het barokgezelschap B'rock hem heeft gestrikt voor Purcells opera The Indian Queen.

In Tallinn, als chef van de Estse Nationale Opera, dirigeert Risto Joost zelf zowel operaklassiekers als nieuw werk. Hij vindt: een orkest door een partituur leiden, is makkelijker dan het dirigeren van een koor. 'Grof gezegd: een viool is een viool, maar elke strot is anders. Dat geldt zeker voor een formatie als het Kamerkoor, met stemmen die door uiteenlopende moedertalen zijn gevormd.'

Hij wil een vaste kern behouden voor een breed repertoire. 'Specialiseren zou het makkelijkst zijn, maar van een elitegezelschap mag je op elk front kwaliteit verwachten. Aan het werken met freelancers zie ik trouwens één voordeel: ze moeten zich steeds opnieuw bewijzen.'

Morgen heft hij in de Grote of Jacobijnerkerk van Leeuwarden zijn armen voor het eerste concert in een tournee met Rachmaninovs Vespers. De componist schreef het stuk in 1915 in twee weken tijd, gedeprimeerd door het tijdsgewricht waarin hij leefde. Risto Joost hoort in de Vespers de diepe emotie van de Russisch-orthodoxe kerk. 'Het is krachtige muziek, die spreekt van hoop.'

Risto Joost treedt aan als de zevende chef van het 74-jarige Nederlands Kamerkoor (NKK). De historie begint op 1 oktober 1937, wanneer oprichter Felix de Nobel met veertien zangers in een Vara-radioprogramma 'schlagermuziek van gisteren en morgen' ten beste geeft. Later in het seizoen volgen strijd- en volksliederen, maar ook cantates van Bach. Van de huidige 1,8 miljoen euro rijkssubside verwacht het NKK per 1 januari 2013 3 tot 6 ton over te houden.

de Volkskrant, 8 november 2011

Judith van Wanroij, de sopraan met late timing

2011-11-07T10:23:00.000+01:00

Judith van Wanroij als Ilia in Mozarts Idomeneo (foto: Marco Borggreve)

Ze wilde achtergrondzangeres worden, werkte een blauwe maandag in het notariaat, maar koos voor de opera. Judith van Wanroij heeft succes als sopraan. 'Ik heb geen ambitie, ik vind het allang mooi dat ik zing.'

Een zwaaihandje naar John Nelson, de dirigent. Even huggen met een koorzanger. Een verloren seconde opvullen met een danspasje. Het is repetitie bij De Nederlandse Opera en aan Judith van Wanroij (37) lijkt de groepsdynamiek welbesteed.

In de foyer van Het Muziektheater in Amsterdam geeft de sopraan toe: ze houdt van het operabedrijf. Altijd reuring, lekker kletsen. Maar aanstaande woensdag, een half uur voor de première van Mozarts Idomeneo, hoeft niemand haar lastig te vallen voor een praatje of een knuffel. 'Dan loop ik alleen maar te ijsberen om mijn plankenkoorts te overwinnen.'

Op haar 22ste werkte ze nog op kantoor. Voor Judith van Wanroij, afgestudeerd juriste, lonkte een toekomst in het notariaat. Tot ze in een flits bedacht: help, ik moet hier weg! Ze wilde zingen. 'Maar ja, ik kón nog niet zingen. Tenminste, niet met een klassieke techniek.'

Vijftien jaar later wordt ze voor hoofdrollen gevraagd door gerenommeerde operahuizen van Madrid en Barcelona tot Toulouse en Parijs. De Franse pers signaleerde al vroeg haar 'vocale lenigheid en warme timbre'. Net als haar 'onberispelijke muzikaliteit' in de rol van Despina, het dienstmeidje dat in Mozarts Così fan tutte trouwens komisch opdraaft als notaris.

Sluipenderwijs begon Van Wanroij ook op te vallen in eigen land. Steeds als ze voor een bijrolletje naar De Nederlandse Opera kwam, stootten kenners elkaar aan. Monteverdi, Purcell of Rameau: er zweefde een helder, fluwelig geluid de zaal in, perfect van dictie en ritmisch interessant gekruid. 'Misschien hoor je daarin mijn achtergrond in de pop en jazz', zegt de sopraan. 'Ik houd van in het tempo hangen en laat timen. Helaas straffen dirigenten dat nogal eens af.'

Als scholiere in het Gelderse Groenlo zat ze met een cassetterecorder voor de radio. Haar helden heetten Barbra Streisand, Janis Ian en Neil Diamond. Van Wanroij zong in schoolbandjes en droomde van een bestaan als achtergrondzangeres.

Gek genoeg kwam de gedachte aan het conservatorium niet in haar op. 'Achteraf is dat maar goed ook. De zwaarte van de opleiding had ik op die leeftijd nooit aangekund.' Vijf jaar later ging het alsnog kriebelen. Ook al neigde ze naar de lichte muziek en jazz, een klassieke basis leek haar nooit weg. De tweedekanssopraan werd op het Amsterdamse conservatorium kritisch verwelkomd: 'mooie stem, dubieuze muzikaliteit'. Jaren later wandelde ze gediplomeerd met onderscheiding weg.

Ze hoort niet tot het slag solisten dat graag met zichzelf pronkt. 'Ik zal nooit roepen: straks première, allemaal komen!' En aan een parallelle carrière in het lied, de wens van elke zanger, wil ze voorlopig niet denken. 'Judith van Wanroij in de Kleine Zaal - ik krijg het nu al Spaans benauwd.'

Toch staat ze straks, als de ouverture tot Idomeneo voorbij is, minutenlang in haar eentje te zingen. Mozart duikt in het gemoed van Ilia, de Trojaanse prinses die een verwarrende cocktail moet verwerken van haat en liefde, jaloezie en wraak. Van Wanroij: 'Ze is door de Grieken ontvoerd, heeft een schipbreuk overleefd en vindt zichzelf terug op Kreta. Daar wordt ze smoorverliefd op de zoon van haar vaders moordenaar, die tot overmaat van ramp een ander heeft.'

'Padre, germani, addio!' heet de aria waarin de verscheurde prinses haar vader en broers aanroept. Van het Duitse regisseursechtpaar Ursel en Karl-Ernst Herrmann moet Van Wanroij zich voorstellen dat Ilia op dat moment een jaar of 18 is en al tien jaar weg uit Troje. 'Toch lijkt het alsof ze nog dagelijks een dialoog voert met haar vader', constateert de sopraan. 'Ik snap dat meisje wel. Mijn vader overleed toen ik 6 was en zoiets draag je met je mee. Ik denk op sommige momenten ook: kom me nou alsjeblieft eens helpen.'

Dit voorjaar kreeg ze haar eerste dragende rol bij De Nederlandse Opera, als Donna Elvira in Mozarts Don Giovanni. Na Idomeneo zakt Van Wanroij weer af naar het zuiden, waar gelouterde dirigenten wachten als William Christie en Christophe Rousset. Een gang naar Duitse operahuizen, wordt weleens gefluisterd, zou haar carrière extra vuurkracht geven. 'Het is er nog niet van gekomen. En ik heb ook geen enkele ambitie, ik vind het allang mooi dat ik zing. Naar Parijs gaan is toch geen straf?'

Voor alle duidelijkheid: Judith van Wanroij werkt keihard. Maar haar grootste streven ligt in het overwinnen van onzekerheid en angst. 'Als ik zing en acteer, spring ik in mijn hoofd van fout naar fout. Er gaat zelden een seconde voorbij zonder negatieve gedachte. Ooit hoop ik de neutrale staat van doorgeefluik te bereiken.'

de Volkskrant, 4 november 2011

Hieronder zingt Judith van Wanroij een aria van Michel de la Barre, begeleid door Cappriccio Stravagante en Skip Sempé

Mieczyslaw Weinberg verdient een renaissance

2011-11-04T12:49:00.000+01:00

Tot voor kort viel hij door elke zeef: Mieczyslaw Weinberg, de Pools-Russische componist van Joodse afkomst die bij zijn overlijden in 1996 zelfs bij kenners onbekend was. Inmiddels lijkt de kentering op til. In Nederland neemt Vredenburg Utrecht de onfortuinlijke kunstenaar als eerste serieus. Na een verkennend Weinberg Weekend in april vindt de herwaardering tot en met zondag plaats in het Weinberg Festival.

In het hart van de programmering zit het Belgische Danel Kwartet, dat negen van Weinbergs zeventien strijkkwartetten speelt. Woensdag was de Nederlandse première van het Vierde. Na het Vijftiende strijkkwartet wisten we het zeker: Mieczyslaw Weinberg verdient een renaissance.

Zijn onzichtbaarheid valt toe te schrijven aan het noodlot, dat aanvankelijk ideologisch was van aard. Vanaf 1939 was de Jood Weinberg nergens welkom. Op z'n 20ste ontvluchtte hij eerst Warschau en later Minsk. Dmitri Sjostakovitsj haalde hem van Tasjkent naar Moskou, waar Weinberg een leven wachtte in de marge. Wat alweer winst was, nadat diezelfde Sjostakovitsj hem in 1953 had gered uit Stalins kerkers.

Muziekhistorisch viste Weinberg ook al achter het net. Hij was nog geen gevestigde naam die na 1945 kon worden opgepoetst. In de Sovjet-Unie werd hij als Poolse Jood gediscrimineerd. En de westerse naoorlogse muziekrebellen vonden hem te ouderwets. Nog een wonder dat Weinberg, wiens familie in de kampen werd vernietigd, 25 symfonieën en stapels ander werk heeft gecomponeerd. Pas vorig jaar ging zijn 'Auschwitzopera' The passenger in première, inclusief een scène waarin SS-officieren genieten van Bachs Chaconne voor viool, uitgevoerd door een gevangene.

De kar van Weinbergs kamermuziek wordt sinds 1994 getrokken door het Danel Kwartet. Na hun vertolking van het Vierde strijkkwartet (1945) begrijp je dat ze moeten zijn gevallen voor de overbloezende verbeelding. Elk van de vier delen bevat genoeg materiaal voor een zelfstandig stuk, met hier en daar een wak. Soms benadert Weinberg de ruigheid van Bartók en het wrange schuren van Sjostakovitsj. Evengoed werpt hij Beethoven door een 20ste-eeuws prisma, of klinkt een fiddle-motief in de altviool.

Onverwisselbaar Weinberggeluid zit in het zachte klagen. De associatie is onvermijdelijk: je hoort de murmelende stemmen van dolende geesten, met tonen die zich plooien naar Joods verdriet. Bewasemd stijgen ze op uit het Danel Kwartet, dat z'n reddingswerk dit weekend samen met andere musici voortzet. Grote kans dat we na een Cellosonate, het Vioolconcert en de Zestiende symfonie constateren dat de 20ste eeuw er een componist bij heeft.

Weinberg Festival. Strijkkwartetten door het Danel Kwartet, 2/11. T/m 6/11, vredenburg.nl.

de Volkskrant, 4 november 2011

Jan Van der Crabben chante Claude Debussy

2011-11-03T21:23:00.000+01:00

Op je bureau belanden altijd weer cd's waarvan je het soortelijk gewicht al bij voorbaat denkt te kennen. Soms wordt zo'n vooroordeel bevestigd, maar fijner zijn de momenten waarop je je vooringenomenheid als een boemerang in het gezicht krijgt teruggeslingerd.

Van Jan Van der Crabben hadden we slechts zijdelings gehoord. Al die jaren wisten we dus niet dat in de Vlaamse bariton een fijngevoelige zanger schuilt. Met Inge Spinette, zijn tactvolle pianiste, maakte Van der Crabben een keuze uit de ruim tachtig liederen van Debussy.

De Vlaming is een geboren verteller, die de melodieën op poëzie van Bourget, Verlaine en Villon delicaat, maar niet geaffecteerd weet te plooien. Mooie hoogte, warm in het laag, kristalheldere dictie met charmante keel-r. Genoeg ingrediënten voor een tijdelijke verslaving.

Debussy: liederen. Jan Van der Crabben (bariton), Inge Spinette (piano)
Fuga libera

de Volkskrant, 2 november 2012

Agrippina, nieuwe voltreffer van René Jacobs

2011-11-02T09:06:00.000+01:00

René Jacobs behoort tot het artiestenvolkje dat jury's van cd-prijzen weet te verleiden tot narrige discussies. Wéér een voltreffer, wordt er dan verzucht. Kan die man niet eens plaatsmaken voor jong talent?

Dat zit er voorlopig niet in, luidt de conclusie na Agrippina, een opera waarin de jonge Georg Friedrich Händel geniaal spettert met noten. Zo klinkt het tenminste bij René Jacobs, de Vlaamse dirigent die na vele prijswinnende Mozarts eindelijk weer eens een Händel aflevert.

Jacobs' troef in 2009, op het toneel van de Staatsoper Berlin, heette Alexandrina Pendatsjanska. Ook op cd zet de Bulgaarse sopraan een overrompelende Agrippina neer, gewiekst begeleid door de Akademie für Alte Musik Berlin. Zelden vertoond: je spoelt een aria door om je te kunnen laven aan de feeksachtige, stroopsmerende zingzang van het volgende recitatief.

Händel: Agrippina. Solisten, Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v. René Jacobs

Harmonia Mundi (3 cd's, 1 dvd)

de Volkskrant, 2 november 2011

Onaf stuk voor gerestaureerd Schnitgerorgel

2011-10-29T15:59:00.000+01:00

In de nok van de Der Aa-kerk in Groningen, pal boven de pijpen van het Schnitgerorgel, verschijnt de geprojecteerde kop van Johann Sebastian Bach. De componist knippert met de ogen, zijn mondhoeken krullen zich tot een lach. Hij heeft kennelijk wel schik in de manier waarop collega Klaas de Vries in Tussen Hemel en Afgrond vanuit relatieve kakofonie toewerkt naar welluidende orgelklanken uit Bachs eigen pen.

De première wordt gehouden tijdens een haasje-over van twee noordelijke festivals. Het ene, Schnitgers Droom, viert dat het orgel van de vermaarde barokbouwer Arp Schnitger na een uit de hand gelopen opknapbeurt van veertien jaar weer klinkt. Het andere, Soundsofmusic, toe aan z'n tweede editie, trakteert Groningen tot en met morgen op gevarieerde geluiden uit hedendaagse hoek.

Met zijn opdrachtwerk wurmt Klaas de Vries zich tussen de vier 'officiële' Soundsofmusic-componisten Steve Reich, Mark-Anthony Turnage, Marc Ribot en Harry de Wit. Samen bestrijken ze interessante deelgebieden, waaronder minimal music, cross-over, improvisatie en installatie.

Belcampo-lezers waren bij de weging van de nieuwe De Vries trouwens in het voordeel. Het apocalyptische geraas dat halverwege Tussen Hemel en Afgrond uit de speakers stuift, klinkt immers verdacht veel naar het malheur dat de Der Aa-kerk in 1710 trof. Op 12 april stortte de toren in, het toenmalige, eerste Schnitgerorgel met zich mee slepend. Dat het doldrieste musiceren van een jonge Saksische organist de oorzaak was, verzon Belcampo er in zijn verhaal Bach in Groningen later vrolijk bij.

In zijn nieuwe stuk beweegt Klaas de Vries zich achterwaarts in de tijd. De elektrische gitaar begint hedendaags, met kale, gedesintegreerde tonen. Vanuit een tegenover liggende kerkhoek valt een marimba hem bij. Sopraan Gerrie de Vries schuifelt rond, teksten zingend waarvan de taal zich moeilijk laat achterhalen (Belcampo? Bach?). Vanaf het achterbalkon vuurt een trompet zijn salvo's af op het orgel.

En dan, na het geraas, klinkt Bach. Moralistisch gestemd in de cantate Widerstehe doch der Sünde, sensueel van aard in de Orgelsonate BWV 528. Tenminste, die uitersten nam Klaas de Vries als vertrekpunt voor Tussen Hemel en Afgrond. Vooralsnog is het een onaf stuk met kwestieuze theatraliteit en ruwe trekken in de instrumentale balans.

Het Schnitgerorgel pronkte zelfbewuster onder de handen van Matthias Havinga en Gerben Gritter. Ze spreidden Steve Reichs Piano Phases uit over het pijpwerk, met iriserende, voor delicate oren wellicht irriterende klanken als resultaat.

Mark-Anthony Turnage, aanwezig in Groningen, zal intussen blij zijn dat zijn Mambo, Blues and Tarantella na de dappere Nederlandse première door het Noord Nederlands Orkest en violiste Eeva Koskinen vanavond opnieuw klinkt, maar dan in de minder weelderige akoestiek van De Oosterpoort.

de Volkskrant, 29 oktober 2011

Aan tafel met Wolfgang Rihm

2011-10-21T13:30:00.001+01:00

Onder detitel Rihm Resonanz besteedt de NTR ZaterdagMatinee dit seizoen in zes concerten aandacht aan de Duitse componist Wolfgang Rihm. Erklinken acht stukken van zijn hand, waaronder één wereldpremière en vijfeerste uitvoeringen in Nederland. Dehandvanguido zocht Rihm op in zijn eigen biotoop.

De villa’s aan de Jahnstrasse in Karlsruhe liggen er blakendbij. Art nouveau, neo-gotisch, quasi-Toscaans: architecten hebben zich rond1900 in de wonderlijkste stijlen uitgeleefd. De dependance van deMusikhochschule lonkt nog altijd als een renaissancistisch stadspaleis. Maar wiebij het conservatorium over de drempel stapt, noteert vooral achterstallig onderhoud.Een haveloze trap voert naar een nog havelozer verdieping. Op de deur van kamer23 kleeft een verschoten papiertje. ‘Komposition:Wolfgang Rihm’.

Straks in de nieuwbouw zit de beroemdste en meestproductieve componist van Duitsland er ongetwijfeld rianter bij. Nu heeft hij inzijn kamer een dozijn studenten om zichheen verzameld. Een licht stotterende jongen vertelt net over zijn nieuwe stuk,een variatiereeks voor blazers op een thema van Mozart. De muziek die hij viade cd-speler laat horen, klinkt interessanter dan de stemming die de lichaamstaalvan sommige mede-studenten doet vermoeden. Iemand zit te geeuwen, een andercheckt zijn sms. Twintig minuten later behoort Herr Professor Rihm tot deweinigen die zich al die tijd hebben geconcentreerd. ‘Prima geschreven’, zegthij. ‘Ik hoor diepe melancholie, maar die bedek je nog te veel. Leg zo’n onderstroombloot.’

Wolfgang Rihm (59) sluit de pianoklep. Beige broek en zwartT-shirt: hier staat geen man die met uiterlijkheden wil imponeren. Bij hetverlaten van het pand licht hij zijn pedagogische opmerking toe. ‘Ik wil zo’njongen niet lastigvallen met mijn voorkeuren. Ik neem hem serieus en probeer teontdekken waar hij met zijn muziek op uit is. Over die kern zeg ik dan ietssteekhoudends. Zullen we gaan lunchen?’

Op de route naar het centrum ligt het Bismarck-Gymnasium.Daar bleef Rihm, de geboren Karlsruhenaar, twee keer zitten (‘ik had zoveelandere dingen te doen’). Even verderop wijst hij de Staatliche Kunsthalle aan.In dat museum hang onder meer werk van Max Beckmann, de schilder wiens kunst doorde nazi’s entartet werd verklaard. Rihmbrengt hem niet zomaar ter sprake. Op 29 oktober opent de NTR ZaterdagMatinee zijn zesdelige serie Rihm Resonanz met de wereldpremière van Der Maler träumt, Rihms werk voor bariton en ensemble op tekst van Beckmann.

Achter een pastabolognese in café-restaurant Max schetst de componist de historische achtergrond.Hoe Beckmann in 1938 in Londen een lezing hield tijdens de tentoonstelling Twentieth Century German Art. Hoe desamenstellers die hadden ingericht als tegenhanger van de nazi-tentoonstelling Entartete Kunst, een jaar eerder inBerlijn. En hoe Beckmann, een van de belangrijkste kunstenaars van zijn tijd, meteen dichterlijk visioen de noodzaak had onderstreept van een vrije verbeelding.

Daarover beschikt Rihm zelf in ruime mate. Even verbluffendis het tempo waarmee hij die vangt in muziek. Vol bewondering scheef het Duitsedagblad Die Welt vorig jaar: ‘Wijmoeten ons de componist Wolfgang Rihm voorstellen als een groot, tevredenbabbelend kind. Waar anderen blaadjes bekladden met viltstift, produceert hijcrisisvrij noten.’

‘Was dat maar waar’ pareert Wolfgang Rihm, na het bestellenvan een dubbele espresso. ‘Als componist leef ik juist permanent in crisis. Methet writer’s block ben ik maar al tebekend. Onzekerheid, paniekaanvallen, psychosomatische klachten – ik balanceer elkekeer op het randje. De kunst is met die zelftwijfel inventief om te gaan. Zoheb ik door schade en schande geleerd dat je niet altijd iets moet willen. Soms kun je beter achteroverleunen en afwachten wat zich aandient.'

Begin jaren zeventig viel Rihm het muziekleven binnen meteen benadering die vloekte bij de mode van het serialisme. Hij sloeg deavant-garde van zijn tijd aan gort met de woedende pauken van het slagwerkstuk Dis-Kontur. En ’gevoel’, dat verketterdecliché uit de Romantiek, frommelde hij nadrukkelijk weer tussen de noten. Watniet wil zeggen dat die allemaal even gemakkelijk weghappen. Al decennia luidt Rihmsdevies: muziek moet vol emotie zitten, maar de emotie vol complexiteit.

Volgens een systeem heeft hij nooit willen componeren. Datleidt, vindt Rihm, maar tot sektevorming. ‘Je hebt inderdaad componisten diezeggen: ik werk volgens een systeem. Helaas leveren ze daar vaak meteen demuziekpolitie bij. Dan blijkt hun systeem vooral een hulpconstructie die depositie van degene die hem optrekt moet beschermen.’

Van de andere kant gelooft hij niet in het beeld dat JohnCage ooit schetste van de reddeloos gefragmenteerde avant-garde. In detwintigste eeuw, meende Cage, heeft de hoofdstroom van de klassieke traditiezich gesplitst in zijrivieren en nevenstroompjes. Muziek werd eenonoverzichtelijke delta. En zelfs die delta waren componisten alweer uitgespoeld, ze dobberden hulpeloos rond op de oceaan.

Rihm vouwt zijn servet. ‘Vanuit het perspectief van deindividuele vis is dat ongetwijfeld waar. Maar als je erboven gaat hangen, zieje dat de “oceaan” waarover Cage spreekt gewoon een uitstulping is van de hoofdstroom.Even verderop raast alweer een waterval. En luister eens naar muziek van pakwegveertig jaar geleden. Zonder probleem stel je allerlei overeenkomsten vast.“Typisch jaren zeventig”, zeggen we dan. Terwijl men toen, net als nu, hetheden als chaotisch ervoer en meende dat vroeger alles overzichtelijk was. Inwerkelijkheid vindt elke tijd zichzelf systeemloos. Dat gold ook voor het Wenenvan Mozart.’

Op het programma van de NTRZaterdagMatinee staat een concertante uitvoering van Jakob Lenz, Rihms kameropera uit 1978 die in het Duitse taalgebiedbehoort tot de vaakst opgevoerde stukken. Fans kijken uit naar Fremdes Licht, een compositie voorsopraan, viool, klarinet en klein orkest, waarin Mojca Erdmann haarstratosferisch hoge stem als een laserstraal komt projecteren. Ook Vers une symphonie fleuve duikt op, het orkestwerkdat Rihm in steeds andere gedaanten presenteert. De titel verwijst naar een befaamdessay van Theodor Adorno (‘Vers une musique informelle’), de notie van de roman fleuve of romancyclus speelt eveneenseen rol. Rihm: ’Ik omschrijf Vers unesymphonie fleuve altijd als “een stuk op weg naar een symfonie”. Het ismijn manier om te schaven aan orkestmuziek, zonder me te hoeven binden aan eendefinitieve vorm.’

Dat het publiek bij de waardering van hedendaagse muziek kopjeonder zou gaan, gelooft hij allerminst. ‘Mijn ervaring is eerder tegengesteld.Concertbezoekers oordelen steeds vaardiger. Toen ik met componeren begon ervoerik het publiek als een afwerende en weinig inschikkelijke massa. Tegenwoordig trefik overal muziekliefhebbers met een open oor, die prima in staat zijn omverbindingen te leggen door de eeuwen heen.’

VPRO Gids, oktober 2011

Lees hier mijn interview met Rihm over zijn opera Dionysos. En een reportage over de wereldpremière van Dionysos in Salzburg (2010) vind je hier.

Speelt Hannes Minnaar te helder?

2011-10-21T12:29:00.000+01:00

Pianist Hannes Minnaar behoorde het afgelopen weekend tot de stoottroepen van de Dutch Classical Music Meeting, een promotiefestijn waar hij samen met andere Nederlandse solisten en ensembles optrad voor een internationaal keurkorps van impresario's en programmeurs. Handig dat die meteen zijn verse debuut-cd in de koffer konden stoppen, met solowerk van Rachmaninov en Ravel.

Toen hij vorig jaar als derde eindigde bij de Koningin Elisabeth Wedstrijd in Brussel - de best geklasseerde Nederlander ooit - gingen de sluizen voor Hannes Minnaar (26) wijd open. Begrijpelijk, want het is prettig luisteren naar zijn heldere spel.

Al zou hij in Rachmaninovs Eerste pianosonate meer troebele tonen mogen stoppen. En blijft hij in Ravel (Sonatine, Miroirs) aan de oppervlakte dobberen. Het lijkt alsof Minnaar het raadselrijk van pikante schoonheden en verborgen verlangens nog moet ontdekken.

Rachmaninov en Ravel. Hannes Minnaar (piano). Etcetera.

de Volkskrant, 19 oktober 2011

Westbroek dartelt als Anna Nicole

2011-10-20T10:11:00.001+01:00

Hard pornoroze. De kleur van het doosje is alvast goed gekozen bij de dvd-opname van Anna Nicole, de opera waarin componist Mark-Anthony Turnage de opkomst en het verval schildert van Anna Nicole Smith, de paaldanseres en playmate die op haar 26ste trouwde met een 89-jarige miljardair.

Zelden trok het chique Londense operahuis van Covent Garden met een wereldpremière zoveel pers. Die zag op 17 februari 2011, druk twitterend, een soapachtige biopic die werd gedoopt in de altijd smeuïge, soms jazzy, maar meestal weinig memorabele tonen van Mark-Anthony Turnage.

Gelukkig had Eva-Maria Westbroek zich laten lokken voor de titelrol. De sopraan kreeg een buitensporige cupmaat aangemeten en plooide haar gouden stembanden overtuigend naar de straattaal van fuck en shithole. Nu al een klassieker: het klagende kleinetietenkoor.

Eva-Maria Westbroek (sopraan) e.a., koor en orkest van Royal Opera House Covent Garden o.l.v. Antonio Pappano. Opus Arte.

de Volkskrant, 19 oktober 2011

Haitink subliem in Sjostakovitsj Vijftien

2011-10-19T09:50:00.000+01:00

Aan het eind van Sjostakovitsj' Vijftiende en laatste symfonie tikt de tijd stoïcijns weg. 'Tikke-takke-tikke-takke-tik', nog een laatste klokslag - en het zit erop. Zo klinkt de ultieme uiteenzetting met het leven van een componist die na de slotnoot in 1971 nog vier jaar had te gaan.

Musicologen worstelen met de Vijftiende vanwege de merkwaardige citaten. Het noodlotmotief uit Die Walküre, een monter stukje Guillaume Tell: wilde Sjostakovitsj ons via Wagner en Rossini iets vertellen? Of zijn het gewoon de rondspokende herinneringen van een oude man?

Laten wij de noten in elk geval subliem spelen, besloten het Concertgebouworkest en eredirigent Bernard Haitink. De textuur die ze aanbrengen loopt uiteen van uitgeloogde strijkers tot fluwelig koper, de gemoedstoestand van frivool tot peilloos introspectief. En wat een balans treffen de Amsterdammers tussen het spelen op volle kracht, in klein verband en moederziel alleen.

Dmitri Sjostakovitsj: Vijftiende symfonie.
Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Bernard Haitink.
RCO Live.

de Volkskrant, 19 oktober 2011

Kaija Saariaho laat de klarinet rauw krijsen

2011-10-12T15:18:00.000+01:00

Het nieuwe Klarinetconcert van de Fins-Franse componiste Kaija Saariaho is een dikke minuut onderweg wanneer Kari Kriikku, de fenomenale solist, rauw krijsend binnenvalt. Met glijtonen en al brengt zijn solo het begin van Gershwins Rhapsody in Blue in herinnering - al verschillen de twee muzieken van elkaar als wijwater van vitriool.

Wellicht bootst Kriikku in D'om le vrai sens de paringskreet van een eenhoorn na. Dat mythische dier, vastgelegd op de middeleeuwse tapisserieën van het Parijse Musée de Cluny, vormde in elk geval Saariaho's inspiratiebron. Boventoonnevels en gromregisters duiken ook op in haar orkeststuk Laterna Magica en in de Leino Songs. Het zijn bekende ingrediënten, maar ze worden zo slim en smaakvol opgediend dat je door blijft eten.

Klarinetconcert, Laterna Magica, Leino Songs. Kari Kriikku (klarinet), Anu Komsi (sopraan), Fins Radio Symfonie Orkest o.l.v. Sakari Oramo. Ondine.

de Volkskrant, 5 oktober 2011

Hier een (illegale?) opname van de wereldpremière van Saariaho's klarinetconcert. Solist Kari Kriikku valt binnen op 1:35.

Erik Bosgraaf stuift door alle genres

2011-10-07T11:03:00.000+01:00

foto Marco Borggreve

De gelauwerde blokfluitist Erik Bosgraaf speelt virtuoos. Maar zijn razendsnelle hand- en tongwerk kan ook rommelig zijn.

Avontuurlijke geest en vurige vingers: de Europese vereniging van concertzalen heeft vermoedelijk niet lang hoeven aarzelen om Erik Bosgraaf dit seizoen op pad te sturen als Rising Star. Zodat het publiek van Barcelona tot Birmingham zich kan vergapen aan de spraakmakendste blokfluitist sinds jaren.

Afgelopen winter kreeg Bosgraaf (1980) in eigen land een lauwerkrans opgezet met de Nederlandse Muziekprijs. Dat was jaren nadat Frans Brüggen hem persoonlijk de zegen had gegeven. Oordeel van deze blokfluitpionier: 'Wat die jongen niet allemaal kan, ongelooflijk.' En inderdaad, of het nu nieuwe muziek is of oude muziek, elektronica of film: als een speelse pup stuift Erik Bosgraaf door alle genres heen.

Met een woud aan blokfluiten opende hij woensdag het Rising Stars-seizoen van de Amsterdamse Kleine Zaal. Op het program stonden 17de-eeuwse wijsjes uit alle Europese windstreken, begeleid door gitarist Izhar Elias en klavecinist Alessandro Pianu van Bosgraafs eigen ensemble Cordevento.

Het repertoire, vaak aanschurkend tegen dans- en volksmuziek, had aan de geboren Fries een goeie. Onder het musiceren plooit zijn lange lijf zich in soepele arabesken. Blazen mondt bij Bosgraaf onvermijdelijk uit in schuifelen, dansen en zwieren. Even relaxed is de kwaliteit van zijn toon, waarbij het niet uitmaakt of de fluitist een piepding met het formaat van een dasspeld in z'n handen heeft, of een forse tenorvariant met ingebakken melancholie.

Van Bosgraafs pientere timing profiteerden componisten als Johan Schop en Bartolomé de Selma y Salaverde. Oude speelmannen als Van Eyck en Falconieri fleurden op bij zijn vlinderende articulatie. Kortademig werkte het recital met een stuk of 25 composities wel. Dat een overkoepelende dramaturgie ontbrak, viel ook af te leiden uit de korte praatjes en veelvuldige changementen.

Storender dan die verbrokkeling was het hoge friemelgehalte van Bosgraafs spel. Bij zijn virtuoze hand- en tongwerk vliegen de spaanders geregeld in het rond. Rommelige loopjes, slordige noten - ze duiken te vaak op om ze af te doen als een charmant bijproduct van zijn spontaniteit. Ook Bosgraafs vloeiende klank kent trouwens een keerzijde: er zit weinig variatie in reliëf en kleur.

Op z'n best meldde de blokfluitist zich in het enige hedendaagse stuk. Luciano Berio droeg zijn aartslastige Gesti in 1966 op aan Frans Brüggen. Diens erfgenaam Erik Bosgraaf speelt de solo inmiddels met twee vingers in de neus.

Erik Bosgraaf (blokfluit), Izhar Elias (gitaar), Alessandro Pianu (klavecimbel): Rising Stars. Amsterdam, Concertgebouw, Kleine Zaal, 5/10.

de Volkskrant, 7 oktober 2011

Frans Brüggen ontsluiert de geheimen van Beethoven

2011-09-30T11:26:00.000+01:00

In Rotterdam werpt Frans Brüggen zich op de negen symfonieën van Beethoven. Als oorlogskind speelde hij ze op de blokfluit, later ontsluierde hij hun authentieke geheimen met het Orkest van de Achttiende Eeuw. 'Ongetwijfeld was het bij Beethoven een rotzooitje.'

Wie, zoals Frans Brüggen, in de muziek aan komt rijden vanuit de 18de eeuw, ziet ze in de verte opdoemen. De symfonieën van Beethoven: negen vervaarlijke toppen die samen een niet te omzeilen bergmassief vormen in het klassieke repertoire. Ze worden verguisd en aanbeden, en dat al tweehonderd jaar.

Goethe vreesde dat het huis zou instorten onder het hamermotief van de Vijfde. Volgens componist Carl Maria von Weber was de onstuimige schepper van de Zevende rijp voor het gesticht. Maar Johannes Brahms had voor het symfonische genie een heilig ontzag. Uit pure faalangst liep hij veertien jaar te treuzelen met zijn eigen Eerste.

Van die verlamming heeft Frans Brüggen geen last. 'Beethoven geeft energie', zegt de voormalige blokfluitheld. In 1981, na een leven vol Corelli en Telemann, riep hij het Orkest van de Achttiende Eeuw bij elkaar voor het échte werk. Brüggen weet: 'Beethoven vitaliseert een orkest. Na een concert zitten de musici zingend in de bus. Dat krijgt die man voor elkaar.'

De dirigent (76) zit er in zijn Amsterdamse woning fris geschoren bij. Milde herfstzon valt op zijn vaalgroene spencer. Van de lichte gezondheidskwestie die hem begin september dwong een ZaterdagMatinee af te zeggen, is hij alweer hersteld. Van Taos, New Mexico tot in Slagharen, Overijssel, ging er bij het nieuws over het medisch ongerief een siddering door de internationale vriendenclub die elkaar voor een project of vier per seizoen treft in het Orkest van de Achttiende Eeuw. Als Frans ophoudt, luidt vanouds de mantra, is het einde oefening voor iedereen.

Gelukkig kon orkestdirecteur Sieuwert Verster spoedig goed nieuws rondsturen. De Beethoven Belevenis, zoals het symfonieënprogramma wordt genoemd, liep geen gevaar. Dus ontfermt het orkest zich vanaf komende donderdag in de Rotterdamse Doelen over alle negen symfonieën, gestreken op darmsnaren en geblazen op natuurkoper, onder toepassing van de uitvoeringspraktische geheimen die Frans Brüggen heeft ontfutseld aan Ludwig van Beethoven (1770-1827), variërend van sterke improvisatievermoedens tot het opgeloste mysterie van de jakkerende metronoom.

De componist en de dirigent delen een bijna zeventigjarige historie. In de oorlog, rond z'n 10de, was Frans Brüggen uitbesteed aan een boerenfamilie. Op de blokfluit vrat hij zich al een weg door de symfonieën. Veel later, als 'barokprovo' die op de Zeedijk de blues stond te spelen met Big Bill Broonzy, beklaagde hij zich over eerbiedwaardige Beethoveninterpreten als Wilhelm Furtwängler en Herbert von Karajan.

Die gedroegen zich, vond Brüggen, schandalig. 'Ze woonden bij de Berlijnse Staatsbibliotheek om de hoek, maar ervoeren het niet als hun plicht de manuscripten erop na te slaan. Ze hadden de doden nodig voor hun kunst, maar wensten zich niet te informeren. Dat nam ik ze kwalijk.'

De partituur van de Negende mag inmiddels behoren tot UNESCO's Werelderfgoed, pas sinds 2000 ligt er van de verzamelde symfonieën een betrouwbare Urtext. 'Een zegen', meent Brüggen. 'De Britse Beethovenvorser Jonathan Del Mar heeft er tien jaar lang de kleinste floddertjes papier voor bekeken. De 19de-eeuwse editie van Breitkopf & Härtel die iedereen gebruikte, barstte van de fouten.'

Tot de misleide maestro's van het oude regime behoorde Bernard Haitink. Toen hij vorig seizoen met het Chamber Orchestra of Europe aan zijn persoonlijke Beethovenrevisie begon, gaf de voormalige chef van het Concertgebouworkest toe dat hij de 'imposante, zware klank' en 'langzame tempi' uit het verleden betreurde. Stille triomf bij Brüggen: 'Als ik één verworvenheid van de oude-muziekbeweging mag noemen, is het verantwoordelijkheidsbesef.'

Vanaf de jaren '60 nam hij met geestverwanten de Barok op de schop. Na 1980 raakten ze toe aan de klassieke meesters, Haydn, Mozart en Beethoven. Roger Norrington joeg de Beethovensymfonieën in ijltempo door zijn London Classical Players. Frans Brüggen legde de Eerste in 1984 op de lessenaar. Acht jaar later rondde hij zijn opfrisbeurt af met een Negende waarin, zo noteerde de Volkskrant, 'alle nerven hoorbaar' waren.

Hij geeft toe: in die constatering schuilt een paradox. 'Tegenwoordig gaat alle aandacht uit naar de kwaliteit van een uitvoering. Terwijl die in Beethovens tijd van ondergeschikt belang was. Destijds draaide het om de presentatie van een Nieuw Kunstwerk. Het publiek beluisterde zo'n symfonie als een opeenvolging van nouveautés.'

Bovendien moest Beethoven het in Wenen vaak stellen met gelegenheidsorkestjes. Die het, op hun beurt, moesten zien te rooien met een componist-dirigent die er 'vreemde lichaamsbewegingen' op na hield. Dat beweerde tenminste zijn collega Louis Spohr. Hij zag Beethoven diep door de knieën zakken wanneer het héél zacht moest. Waarmee de dirigent, toch al niet de grootste, uit het zicht verdween van het halve orkest. 'Ongetwijfeld was het een rotzooitje' zegt Brüggen. 'Ignaz Schuppanzigh, zijn concertmeester, waarschuwde de musici altijd: kijk niet naar Beethoven, let alleen op mij!'

Zo bezien kent Brüggens eigen slagtechniek, door The New York Times liefdevol in de sfeer getrokken van karate en luchthakken, wellicht toch een authentieke component. Een recensent ontwaarde 'zonderlinge telepathie' tussen de dirigent en zijn orkest. Brüggens vriend en vakgenoot Reinbert de Leeuw hield het nuchter. 'Frans dirigeert meer met zijn oogleden dan met zijn handen.'

Niet zonder succes. Vorig najaar steunde de Prins Bernhard Cultuurfondsprijs het Orkest van de Achttiende Eeuw nog met 75 duizend euro wegens een 'collectieve topprestatie'. Voor de groep die in 2007 liet weten best met minder subsidie toe te kunnen, was dat tóch een welkome som. De druk van twee naderende grands projets kon ermee worden verlicht. Nog geen maand na De Beethoven Belevenis volgt een semi-geënsceneerde kijk op Die Entführung aus dem Serail, de eerste Mozartopera in de historie van Brüggens orkest.

'Moet dat nou echt', dacht de dirigent aanvankelijk bij de symfonieplannen, cd-opname incluis. Brüggens Beethovenexercities uit de jaren '80 en '90 liggen vervat in een Philipsbox. En tussen 1999 (San Sebastián) en 2006 (Parijs) heeft hij de stukken liefst acht keer cyclisch doorgespit, ook voor concertgangers in Tokyo, Hong Kong, Warschau, Hamburg, Utrecht en Amsterdam. Maar inmiddels koestert Frans Brüggen het Rotterdamse avontuur als een nieuwe paragraaf in zijn artistieke testament. 'Daar is het belangrijk genoeg voor. De concerten en live-cd's vormen de weerslag van wat we in dertig jaar hebben bereikt.'

In wezen, zegt hij, zijn Beethovensymfonieën gestileerdepiano-improvisaties.

‘Ik kan in elk deel de sleutelmaten aanwijzen. Beethovenbegint met een idee en dan komt er een moment dat hij zich afvraagt: ga iklinksaf, rechtsaf of rechtdoor. Dat kost een beetje tijd en daar moet hetorkest een split second wachten.’

Verder hijst Brüggen Beethoven op het schild als de uitvinder van 'drastische dynamiek. Haydn en Mozart schreven zelden een fortissimo voor. Beethoven veel vaker, en dat had volgens mij te maken met zijn explosieve karakter. Als een pianoleerling zijn stijl niet begreep, zag je hem langzaam rood worden en volgde een uitbarsting. Die wetenschap is van belang voor de symfonieën. Lange crescendi krop je op tot de boel ontploft.'

En dan is er nog het raadsel van de op hol geslagen metronoom. Het kastje werd in Beethovens tijd uitgevonden om muzikale tempo's eenduidig vast te leggen. Maar toen de componist met het apparaatje achter de piano kroop en het aantal tikken per minuut naar zijn neefje Karl riep, ging er iets mis. Sommige tempo's liggen zo hoog dat je er een orkest mee over de kling jaagt. Frans Brüggen kent de speculaties. Dat de metronoom stuk was. Dat Karl zat te klunzen. Dat het verschuifbare blokje naar beneden was gezakt, waardoor het ding te rap tikte.

'Volgens mij weet ik hoe het werkelijk zat. Beethoven was stokdoof toen hij die metronoomcijfers dicteerde. En doofheid maakt snel geïrriteerd, ik heb het gezien bij een oude oom. Als die de conversatie niet kon volgen, riep hij wantrouwig: "Wat?! Wát zeg je?!!" Dat aangebrande had Beethoven ook, en dat versterkte zijn toch al superbe verachting voor uitvoerende musici. Hij wilde die luiwammesen gewoon wat peper in de kont strooien.'

De Beethoven Belevenis

Van 6 tot en met 16 oktober maakt de Rotterdamse Doelen ruimbaan voor de Beethoven Belevenis. In vijf concerten voeren FransBrüggen en het Orkest van de Achttiende Eeuw alle negen symfonieën uit. Van deconcerten worden bovendien cd-opnames gemaakt. Abonnees van de serie en lezersvan de Volkskrant kunnen die begin 2012 als eersten aanschaffen.

Het Orkest van de Achttiende Eeuw

• werd door Frans Brüggen in 1981 opgericht

• bestaat uit 55 musici met 23 nationaliteiten

• komt elk seizoen vier tot vijf keer bij elkaar

• werkt met vier sets historische instrumenten (Barok,Frans-Barok, Klassiek en vroeg-Romantisch)

• is met de Beethoven Belevenis toe aan z’n 105deproject

• heeft 238 composities van 25 componisten op hetrepertoire

• gaf 1215 concerten, in 303 steden, in 30 landen

de Volkskrant, 30 september 2011

Op bezoek bij de jongens van Jussen

2011-09-27T19:50:00.000+01:00

Wonderkinderen werden ze genoemd, voor eeuwig een duo op de piano. Lucas en Arthur Jussen praten over de toekomst. 'Als wij tegen het Concertgebouworkest zouden zeggen: nu even niet, dan zou dat arrogant zijn.'

door Robert van Gijssel en Guido van Oorschot

Het wonderkinderlijke is er inmiddels wel af, bij de gebroeders Jussen. De pianotalenten Lucas (18) en Arthur (14) draaien stoer mee in het klassieke vak. Spelen in de grote zalen, volgend seizoen Mozart met het Concertgebouworkest. Ze wonnen een Edison met hun platina Beethoven-cd en komen vandaag met een nieuwe, tweede album op het grote label Deutsche Grammophon. Een cd met de Impromptus van Schubert; verfijnde en intieme pianowerken.

Toch, ondanks deze verdiende sporen, staan de broers meer dan ooit voor keuzen. Hoe moet het verder, als duo, of ieder voor zich? Wat doen ze met aanvragen voor tv-optredens? Toch maar doen, of nu even een paar jaar met het hoofd in de boeken? Willen ze straks bij het grote concertwerk schouder aan schouder staan met de meesterpianisten, of zoeken ze verdieping in kamermuziek?

We brengen een middag door in het ouderlijk huis van de Jussens in Hilversum, bij een stapel door de interviewers gekozen cd's. Al luisterend naar muziekfragmenten bespreken de broers hun toekomst, hun niet aflatende liefde voor de muziek, hun muzikale helden zoals de grote Portugese pianiste Maria João Pires, de mentrix van de broers. Maar de broers praten ook over de gevaren van de commercie, de muzikant als bedrijf. Ze maken een gezelschapsspel van de luistersessie: 'Wacht even, niets zeggen, is dit niet...?' Bij ieder fragment kijken Arthur en Lucas elkaar diep in de ogen, op zoek naar verstandhouding. 'Juist, Rachmaninov!'

Tijdens het gesprek trommelt Arthur soms driftig met zijn vingers op de tafelrand, alsof hij nog even droog een pianostuk moet oefenen. Lucas trekt, als het gesprek komt op zijn nabije toekomst, ineens een tikje oververhit zijn trui uit. 'We krijgen van zo ontzettend veel mensen meningen te horen. Dat is fijn, maar ook lastig. Niemand kan je garanderen dat nu net zíjn mening de juiste is.'

Eerste fragment: Beethoven, Pianotrio in c-klein opus 1 nr. 3, eerste deel (Allegro con brio), Beaux Arts Trio met Menahem Pressler op de piano.

Lucas: 'Een pianotrio. Beethoven. Ja, wacht eens even, het Beaux Arts Trio met Menahem Pressler. Daar ga ik vanaf januari bij studeren, aan de Indiana University in Bloomington. Dat wisten jullie!'

Arthur: 'Ik dacht eerst aan Maria João Pires, maar ik hoorde toch dat zij het niet was. Moeilijk uit te leggen waar ik dat aan hoorde, aan dingetjes die typerend zijn. Hoe ze haar loopjes speelt.'

Lucas: 'Pressler speelt het meer bedacht. Hij weet wanneer het moet moduleren, hoe de structuur van het stuk precies in elkaar zit. Pressler zou kunnen uitleggen waarom hij het zo speelt en Pires zou dat niet kunnen. Die speelt meer vanuit haar gevoel dan vanuit haar verstand.

'Ik heb school soms gezien als een belemmering, omdat ik daardoor minder kon spelen. Maar ik vond het ook heel fijn. Naast de piano was er nog een ander leven, veel vrienden. Ik ben nu klaar met school en ik wil natuurlijk pianospelen. Dan kan ik blijven studeren bij Pires en ik bewonder haar heel erg, maar dan krijg ik privéles, afgezonderd van iedereen, altijd alleen. Dat is toch zonde als je net 18 bent geworden? Bij Pressler ben ik straks verbonden aan een instituut, woon ik op een campus. Daar kijk ik enorm naar uit.

'Ik doe nu meer vanuit mezelf dan vijf jaar geleden. Mij hoeft niet meer verteld te worden: deze maat moet zo, en deze zo. Pressler kan beredeneren waarom een stuk zo gespeeld moet worden. Ik heb voorgespeeld, en dat vond hij goed. Hij kon horen dat ik les had gehad van Pires, aan mijn frasering. Hij zei dat ik me niet bewust was van de structuur van een stuk en hij vond mijn techniek soms onlogisch. Als ik de pink van mijn rechterhand niet gebruik, dan staat hij erg omhoog. Doe ik niet bewust, maar het viel hem meteen op. Misschien zal het in mijn muzikale leven toch helpen als ik mijn pink niet meer zo omhoog steek.'

Arthur: 'Voor mij verandert er niet zo veel als Lucas naar Amerika gaat. We gaan natuurlijk wel als duo uit elkaar, maar zo willen we toch niet altijd worden gezien.

Lucas: 'En ik kom geregeld terug, voor concerten. Het is gewoon tijd om weg te gaan, en leuk.'

Tweede fragment: Rachmaninov, Derde pianoconcert, eerste deel (Allegro ma non tanto), Vladimir Ashkenazy, Concertgebouworkest onder leiding van Bernard Haitink.

Lucas: 'Nou ja! Hebben jullie onze ouders gesproken of zo?'

Arthur: 'We hebben dit stuk nu op cd in de auto liggen!'

Lucas: 'De derde van Rachmaninov. Is het Hélène Grimaud, Loeganski? O, Ashkenazy. Ik ben twee weken geleden begonnen dit te studeren.'

Arthur: 'Als je dit hoort, krijg je gelijk kriebels om er aan te beginnen. Het is natuurlijk het hoogste wat je kunt bereiken als je zo'n stuk met zo'n dirigent überhaupt mag spelen. Als je hieraan begint, hou je jezelf een spiegel voor. Je hoort waarschijnlijk dat je nog wel even hebt te gaan.'

Lucas: 'Dit is groots in alle opzichten; het concert, de pianist, het orkest, de zaal. Het grootst in alles. Maar ik beleef ook plezier aan kamermuziek, of aan het moderne klassieke werk. Als wij over twee weken ons recital van Schubert spelen in het Concertgebouw, dan heeft dat voor mij net zo veel waarde.'

Derde fragment: Mozart, Sonate in Bes-groot KV 333, eerste deel (Allegro), Ronald Brautigam op fortepiano.

Lucas: 'Mozart. Maar het klinkt een beetje als een klavecimbel of zo.'

Arthur: 'Dit is geen normale piano. Dit kan niet.'

Lucas: 'O ja, op de fortepiano dus. Ja, Brautigam doet het allemaal, de grote concerten, het kamerwerk, de fortepiano. Heel knap dat hij zich niet in een bepaalde richting heeft laten duwen. Zoals dat bij ons is gebeurd met dat spelen als duo. Als wij twee keer per jaar samen spelen op tv, zijn we ineens duo. Daarom spelen we op onze nieuwe cd de impromptu's, ieder afzonderlijk. Je moet oppassen met wat voor beeld je van jezelf creëert.'

Arthur: 'Of ik zo'n fortepiano nu mooi vind? Het klopt natuurlijk dat er geen Steinway was in de tijd waarin deze stukken werden geschreven. Maar ik vraag me dan altijd af: als de componist de keuze had gehad, had hij dan niet ook voor de Steinway gekozen?'

Vierde fragment: Schumann, Pianokwintet opus 44, derde deel (Scherzo), Maria João Pires en vrienden.

Lucas: 'Ook een pianotrio? Een kwintet? Schumann?'

Arthur: 'Wacht even, ik was nog aan het opletten. Pires?'

Lucas: 'Mag ik het eerste deel even horen? O ja, ook weer zo toevallig. In november is Pressler in Nederland voor een masterclass kamermuziek. Ik doe mee, en speel het eerste deel. Ik ga tenslotte bij hem in de leer straks.'

Vijfde fragment: Guus Janssen, Veranderingen voor twee piano's. Het Pianoduo (Gerard Bouwhuis en Cees van Zeeland)

Arthur: 'Dit zouden we bij onze docent Ton Hartsuiker kunnen spelen.'

Lucas: 'Daar hebben we veel 20ste-eeuwse muziek gespeeld, van Schat, en Pijper. Het is voor twee piano's? Het lijkt er één. Goed op elkaar afgestemd.'

Arthur: 'Ja, voor dit repertoire kun je ook kiezen, net als Ralph van Raat. Wij proberen het erbij te doen. We zijn zeker niet bang voor deze muziek. Die muziek van Pijper, dat is soms net jazz, net als dit stuk wat we nu horen. Heel lastig om in te studeren, omdat je heel goed moet tellen.'
Lucas: 'Gelukkig hebben we een vader die paukenist is, die kan ons er altijd bij helpen.'

Zesde fragment: Lu Wencheng, Herfstmaan op het meer, Lang Lang.

Lucas: 'Lang Lang, met zo'n Chinese compositie? Ja? Ik ben in vorm, yes! Mooi gespeeld hoor.
Lang Lang is een bedrijf, een merk. En hij kan dat ook zijn, hij heeft er de uitstraling voor. Ik heb hem de 'Heroïsche' Polonaise van Chopin horen spelen in de serie Meesterpianisten, en later hoorde ik datzelfde stuk door Pollini, en een keer van Barenboim. Dit is een zeer virtuoos stuk met een imposant einde. Toch schreeuwt de zaal bij Lang Lang harder dan bij de anderen. Lang Lang eindigt met zijn handen omhoog, zijn hoofd naar achteren gebogen, dat zouden Barenboim of Pollini helemaal niet kúnnen. Iedereen zou zeggen: wat doen ze nou? Of Lang Lang dat stuk nu ook beter speelt, daar mag iedereen zijn mening over hebben.'

Arthur: 'Natuurlijk denken wij ook na over de grenzen van de commercie. Wij zijn nog lang geen merk, daarvoor staan we veel te vroeg in onze carrière. Maar wij merken nu ook wel, bij de release van onze cd, dat dat ding verkocht moet worden. Je moet aan promotie doen en dat is soms ook best leuk. Maar er komen ook aanvragen binnen waarvan we denken: moeten we dit nu wel doen?'

Lucas: 'Je kunt jezelf heel veel schade toebrengen door dingen te doen die niet bij je passen. Ons is bijvoorbeeld gevraagd op te treden bij Ik Hou Van Holland, van Linda de Mol. Hoewel wij er regelmatig met veel plezier naar kijken, kunnen we dat nu beter niet doen.'

Arthur: 'Dan staan we tussen de feestende mensen met onze Schubert. Dat past niet. Wij proberen een beetje onszelf te blijven en daarom zeggen we best veel af.'

Lucas: 'Optredens bij etentjes, of in de zakenwereld. Van mensen die je muziek niet per se kennen of waarderen, maar die jou kennen en je daarom willen hebben. Als je daar vaak op in gaat, kun je jezelf kapot maken.'

Arthur: 'We zijn van sommige stukken uit de documentaire over Janine Jansen best geschrokken, over de druk, de opeenstapeling van optredens, haar overspannenheid. Al werd er volgens ons een beeld geschetst van de platenmaatschappij dat niet klopt met onze beleving. Daar werken geen slechteriken of zo. Maar je kunt Janine niet met ons vergelijken, zij is veel verder in haar carrière. Zij krijgt zo veel aanvragen: om Brahms te spelen hier, en Beethoven daar.'

Lucas: 'Stel: je wordt gevraagd te spelen met de Wiener Philharmoniker, met de New York Philharmonic, bij de Berliner, en nog vijftig van dit soort optredens, dan kun je toch niet zeggen: nou nee, ik wil een weekje rust?'

Arthur: 'Toch krijgen wij ook vaak te horen: pas op. Doe niet alles, ga niet te snel.'

Lucas: 'En zelfs nu we veel afzeggen gaat het nog erg hard. Ik ben nu 18, Arthur wordt volgende week 15. Er is de afgelopen anderhalf jaar meer gebeurd dan in de zes jaar daarvoor.
'Stel dat Pressler tegen me zou zeggen: nu even geen cd's meer en geen optredens, dan zou ik dat respecteren. Pires zei ook: je moet nu volledig stoppen en studeren. Maar ik wil mijn eigen beslissingen nemen. De komende jaren is studie prioriteit nummer één. Als we het hoogste willen bereiken, namelijk een grote concertpianist worden zoals Ashkenazy of Pressler, dan is de ervaring die wij nu opdoen met spelen en cd's opnemen ook wat waard. Er zijn zo veel studenten die die kans niet krijgen, het zou toch al te arrogant zijn als wij tegen het Concertgebouworkest zouden zeggen: nu even niet?'

Zevende fragment: Schubert, Fantasie in C-groot, eerste deel (Andante molto), Alexander Melnikov (piano) en Isabelle Faust (viool).

Lucas: 'Laatste fragment, een knaller graag. Moeilijk. Wat? Schubert? Het is heel anders dan het werk dat wij van hem spelen. Het is geheimzinnig, de sfeer van het stuk is niet meteen duidelijk. Bij onze impromptu's is na de eerste maten de structuur al helder.'

Arthur: 'Ik heb pas een biografie van Schubert gelezen. Ik las dat hij in zijn leven best ongelukkig was, dat hij altijd maar deed waarvoor hij dacht dat hij geboren was, namelijk componeren. Dat heb ik wel in mijn achterhoofd als ik Schubert speel. Maar volgens mij is die kennis niet essentieel voor hoe je Schubert speelt.'

Lucas: 'Uiteraard is Schubert heel anders dan de Beethoven van onze vorige cd. Beethoven componeerde voor de hoge heren aan het hof en hij wist dat zijn stukken nog eeuwen zouden worden gespeeld. Schubert is heel dromerig. Hij dacht dat zijn stukken nooit de huiskamer zouden verlaten waarin ze waren gecomponeerd. Arthur zegt vaak dat Schubert minder perfect is.'

Arthur: 'Dat moet je niet verkeerd begrijpen hoor. Maar Schubert is zo mooi kwetsbaar.'

Lucas: 'Bij de opnamen voor onze Beethoven-cd was Pires aanwezig. Bij Schubert niet meer, alleen een producer. Het maakte zeker verschil. Toen zij erbij was, werd een bepaalde verantwoordelijkheid bij ons weggenomen. Bij Schubert hebben we geen excuus meer. Maar kom op: we zijn niet compleet gek.'

Arthur: 'We wachten de recensies af. Vinden we wel spannend. Je kunt een keer een minder optreden hebben als je verkouden bent, maar een cd is voor de eeuwigheid. We hoorden vanmorgen van papa dat de eerste recensie binnen was. Vijf sterren. Maar dat is het begin hè.'

de Volkskrant, 23 september 2011

Meer van dehandvanguido over de Jussens lees je hier.

Pli selon pli, dat wonder van zoem en zindering

2011-09-26T12:11:00.001+01:00

Als Pierre Boulez in de ZaterdagMatinee eigen werkdirigeert, loop je altijd kans op een sensatie. Geen wonder dat klassiekeconnaisseurs de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw volledig vulden.Bij de hoge opkomst sprak Boulez’ hoge leeftijd wellicht een woordje mee. Deprofeet van het modernisme is 86 en dan kan de Grote Stilte zich natuurlijk elkmoment melden.

Gespeend van ironie was zijn repertoirekeuze trouwensniet. De man die in zijn rebelse jaren de lof zong van het culturelegeheugenverlies, dirigeerde een werk dat hij al in 1962, in diezelfde GroteZaal, aan z’n Nederlandse première had geholpen.

Pli selon pli: het zal niet lang duren of ditmeesterwerk behoort voorgoed tot het domein van de oude muziek. Maar invergetelheid zal het niet snel raken. Sterker nog: terwijl de eeuwen verglijdenblijft Pli selon pli (‘plooi na plooi’) vermoedelijk overeind als icoonvan de radicale, 20ste-eeuwse stroming die werd getooid met de naam modernisme.Net als in de ogen van Pierre Boulez vonkt er in dit vijfdelige ‘portret vanMallarmé’ iets van eeuwige jeugd.

Het werk, geschreven voor sopraan en groot ensemble, iseen wonder van zoem en zindering. Een halve eeuw na z’n conceptie klinkt hetnog altijd hedendaagser dan hedendaags. Typisch Frans is het in z’n oor voorkleur. Rond 1960 was Boulez zo vooruitstrevend niet, of hij voegde zich naareen traditie. Bij vlagen doet Pli selon pli denken aan eenRameaupartituur met inktvraat, of een Debussy waarin is gegumd.

Het werk valt te duiden als een reis die voert vangeboorte naar dood. Begin en eind markeert Boulez met twee identieke klappen.Het tussenliggende weefsel herschikt hij tot op de dag van vandaag. Zolang hetkan evolueert Pli selon pli mee met z’n schepper.

Die stond in het Concertgebouw ruim een uur te zwaaien,zakelijk en soepel, een gedrongen gestalte achter een vergrote lessenaar.Boulez had zijn Parijse Ensemble intercontemporain aangevuld met de jeugdigebofkonten die zich deze nazomer tijdens het festival van Luzern door hem kondenlaten kneden. Naast de maître stond de zangeres die zich de laatstejaren heeft ontpopt als de muze van menig componist: Barbara Hannigan.

De Canadees-Amsterdamse sopraan voerde de compositie in2007 overweldigend uit met dirigent Reinbert de Leeuw. Nu bevestigde ze dat dewerking van Pli selon pli deels rust op oude waarden: in deaanwezigheid van een zangeres die woekert met timing, verbluft met boventonenen al fluisterend ontroert. Het balansprobleem in deel twee – orkest bedekt destem – blijft straks in de akoestieken van Parijs, München en Londen mogelijkvanzelf achterwege.

Pierre Boulez: Pli selon pli. Barbara Hannigan (sopraan),Ensemble intercontemporain, Lucerne Festival Academy Ensemble o.l.v. PierreBoulez. Amsterdam, Concertgebouw, 24/9.

de Volkskrant, 26 september 2011

Lise de la Salle: mediteren ja, zingen nee

2011-09-22T19:01:00.000+01:00

Lise de la Salle is een pianiste met twee gezichten. Op haar 16de nam ze een Bach/Liszt-cd op die een gerijpt talent deed vermoeden. Vorig jaar, toen ze zich als jonge twintigster ontfermde over Chopin, kreeg ze deze romanticus echter nauwelijks aan het zingen.

Beide uitersten doemen op nu de Française zich opnieuw buigt over Liszt. Haar gave voor de meditatie kan ze kwijt in het door Liszt bewerkte 'Lacrimosa' uit Mozarts Requiem. Het vermogen om kleur los te woelen, vooral aan de baskant, buit ze uit in Ballade nr. 2.

Maar wanneer snelheid en kracht een woordje mee moeten spreken, wijkt bij de la Salle de subtiliteit. Mazeppa, een van de études transcendentales, snijdt ze rommelig aan. En in de befaamde Liebestod komt de pianiste adem tekort voor de vervoerende frases van Wagner/Liszt.

Franz Liszt. Lise de Salle (piano). Naïve.

de Volkskrant, 21 september 2011

Anne-Sophie Mutter strooit met opdrachten

2011-09-22T18:53:00.002+01:00

Leeftijd lijkt op Anne-Sophie Mutter geen vat te hebben. Toch is de viooldiva alweer 48 jaar, waarvan ze er 35 op het podium staat. Deutsche Grammophon eert dat jubileum met een 40-delige cd-box van Mutters fonografische carrière.

Kakelvers is echter een schijfje met vier stukken die de violiste het afgelopen seizoen in première bracht. Van de compositieopdrachten waarmee Mutter strooit, ving Wolfgang Rihm er twee. Lichtes Spiel heet zijn stuk voor viool en klein orkest, een zomerse dagdroom met oeverloze trekjes die ook sluipen in het compactere Dyade, voor viool en contrabas.

De Amerikaan Sebastian Currier toont in zijn vioolconcert Time Machine een charmant, zij het alledaags gezicht. Alleen Krzysztof Penderecki gijzelt de oren met zijn Duo concertante voor viool en contrabas. De 29-jarige virtuoos Roman Patkoló laat er geen misverstand over bestaan waarom Anne-Sophie Mutter zijn bassistenloopbaan ondersteunt.

Rihm, Penderecki, Currier. Anne-Sophie Mutter (viool), Roman Patkoló (contrabas), New York Philharmonic. DG.

de Volkskrant, 21 september 2011

Krijgt Yannick de kuren van Gergjev?

2011-09-19T07:46:00.000+01:00

foto Marco Borggreve

Zou het Rotterdams Philharmonisch Orkest zich stiekem al zorgen maken over de beschikbaarheid van Yannick Nézet-Séguin? Aan de chef-dirigent die het afgelopen weekend zowel het zestiende Gergiev Festival afrondde als zijn vierde Rotterdamse seizoen begon, wordt door de mondiale concurrentie stevig getrokken. Zo stevig, dat het zijn aanwezigheid in de Doelen lijkt te ontwrichten.

Ga maar na: van reguliere, meerdaagse programma's heeft de felbegeerde Yannick (36) er dit seizoen maar drie gepland. De rest van zijn Rotterdamse tijd gaat op aan strooiwerk en buitenlandse tournees. In mei 2012 is hij weliswaar niet weg te slaan, maar de Doelenabonnee die meer wil horen dan een Brahmstrilogie en een geïsoleerde Ravel, moet voor Verdi's opera Don Carlo de trein nemen naar Het Muziektheater in Amsterdam.

Een chef met bezigheden buitenshuis - sinds de perikelen met Yannicks voorganger Valeri Gergjev kijken ze er in Rotterdam niet meer van op. De naamgever van het Gergiev Festival was na vlammend operawerk in het openingsweekend ook meteen weer gevlogen. Na een klusje bij de Wiener Philharmoniker landde Yannick zelf pas halverwege de week.

In zijn koffer zat Bruckners Achtste symfonie. Naar de relatie met het festivalthema, Sea & the City, bleef het gissen. Vermoedelijk werd de keuze beïnvloed door het vooruitzicht op efficiënt repeteren. Als de symfonie al geen lijfstuk is, heeft Yannick hem toch grondig in de vingers. Anderhalf uur lang etaleerde de Canadees een greep op de Achtste die zelfs een Brucknerhater als Eduard Hanslick aan het twijfelen zou hebben gebracht. Hanslick, de spraakmakendste criticus van de 19de eeuw, maakte na de Weense première in 1892 melding van 'droge contrapuntische schoolwijsheid en maatloze exaltatie.'

Ziekelijke opwinding kreeg in Rotterdam geen kans. En het contrapunt werd in een opmerkelijk kamermuzikale sfeer gepresenteerd, met zacht pulserende strijkers, opborrelende tussenstemmen en milde pizzicato's. Al kon zelfs Yannick niet verhinderen dat de symfonie doorzakte onder zijn onmatige lengte.

Gelukkig bleef de Achtste van Bruckner het malheur van een routineuze aanpak bespaard. Die kreeg Mahlers Vijfde een avond eerder wel te verduren van het Israel Philharmonic Orchestra en Zubin Mehta, chef-dirigent voor het leven. Het koppel wekte de indruk dat men zich allang niet meer over elkaar verbaast. Tot de signalen van de sleet behoorden onritmisch slagwerk, twijfelachtige blazers en in het Adagietto een dreutelende harp.

Maar in de Israëlische strijkers zit goud. Ze verspreiden nog altijd de Midden-Europese warmte die in fascistische tijden niet langer welkom was.

Rotterdam Philharmonic Gergiev Festival. Mahler, Vijfde symfonie, Israel Philharmonic Orchestra o.l.v. Zubin Mehta. Bruckner, Achtste symfonie, Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Yannick Nézet-Séguin.Rotterdam, de Doelen, 15/9 en 16/9

de Volkskrant, 19 september 2011

Kurt Sanderling (1912-2011): rijzige Duitser met scherpe oren

2011-09-19T07:33:00.000+01:00

Twee dagen voor zijn 99ste verjaardag is zaterdag in Berlijn de Duitse dirigentenlegende Kurt Sanderling overleden. Sanderling gold als autoriteit in het grote symfonische repertoire. Met zijn heldere blik op Mahler, Bruckner en Sjostakovitsj was hij op alle continenten een graag geziene gast.

Als zoon van een Joodse familie uit Oost-Pruisen ontvluchtte Sanderling nazi-Duitsland in 1936. Via Moskou belandde hij in Leningrad, het huidige Sint-Petersburg, waar hij carrière maakte bij het Leningrads Philharmonisch Orkest, zij aan zij met de geduchte perfectionist Jevgeni Mravinski.

Sanderling raakte bevriend met grote Russen als Dmitri Sjostakovitsj, de pianist Svjatoslav Richter en de violisten David en Igor Oistrach. In 1960 vertrok hij naar Oost-Berlijn, voor een chefschap bij het Berliner Sinfonie-Orchester dat zeventien jaar zou duren. Na zijn pensionering bereisde hij als gastdirigent de wereld.

Voor zijn eerste dirigeerbeurt bij het Concertgebouworkest kwam Sanderling in 1977 naar Amsterdam. Tot 2002, toen hij het stokje definitief neerlegde, keerde de dirigent er met grote regelmaat terug. 'Alle Jahre kommt der Weihnachtsmann', placht hij met een knipoog te zeggen. Ook bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest beklom de rijzige Duitser met de scherpe oren geregeld de bok.

Kurt Sanderling stond te boek als de nestor van de Oost-Duitse dirigenten, een slag waartoe ook de nog altijd actieve Kurt Masur (84) behoort. Zijn kracht lag in de transparante, intellectuele benadering, die een dramatische voortgang niet uitsloot. Hij werd bovendien geprezen om de rijke variatie in klank die hij aan een orkest wist te ontlokken.

Op zijn 90ste verjaardag publiceerde Sanderling zijn memoires. Het waren onder meer herinneringen aan de drie dictaturen waarmee hij in zijn leven was geconfronteerd. De titel: Anderen maakten geschiedenis, ik maakte muziek. De familietraditie wordt in ere gehouden door Sanderlings eveneens dirigerende, zij het minder fameuze zonen Thomas, Stefan en Michael.

de Volkskrant, 19 september 2011

Jazzkoorts bij de Ebony Band

2011-09-12T15:35:00.000+01:00

De Ebony Band herrijst, op 24 september in het AmsterdamseMuziekgebouw, ook al is het maar voor één keer. Zonder subsidie, die werd afgekaptin 2007, blijven Werner Herbers en zijn club sporadisch doen waar ze goed inzijn: het spelen van vergeten maar avontuurlijke muziek uit de eerste decennia vande 20ste eeuw.

Op hun nieuwe cd heersen dansmuziek en jazzkoorts, voornamelijkopgewekt door componisten die de nazi-terreur aan den lijve hebben ondervonden.Zoals Stefan Wolpe, de Duitse uitwijkeling naar de Verenigde Staten, wiens Suitefrom the twenties door arrangeur Geert van Keulen met schrille blazers werdingekleurd.

Licht ontregelend werkt ook de percussie in de Suiteaméricaine van de Tsjech Emil Burian. Het stuk kent bovendien een gastrolvoor de met snaren en een schalbeker uitgeruste violofoon.Swingend-melancholieke uitsmijter: La création du monde van DariusMilhaud.

Milhaud, Wolpe, Seiber e.a. Ebony Band. ChannelClassics.

de Volkskrant, 7 september 2011

Richard Egarr zweert bij Louis Couperin

2011-09-09T09:18:00.000+01:00

Aan het Franse hof was musiceren vooral een zaak van families. Voor blaasmuziek had je de Hotteterres, de Forquerays speelden viola da gamba, en in Versailles liepen ook de Couperins rond, klavierspelers van huis uit.

François geldt als de ster van de dynastie. Maar volgens Richard Egarr wordt het hoog tijd dat we die positie toekennen aan oom Louis. In hem ontwaart de Brits-Amsterdamse toetsenist zelfs de grootste klavecimbelcomponist aller tijden, vanwege de 'volmaakte symbiose' met het instrument.

Egarr voert campagne met Louis Couperins 132 pièces de clavecin. De klavecinist houdt ze ontspannen en sensibel tegen het licht, alsof hij ze wil doorgronden met onder handbereik een goed glas wijn. De préludes non mesurés varen er wel bij. In deze zonder ritme genoteerde voorspelen raakt Egarr zelfs aan de filosofische diepten van het bestaan.

Pièces de clavecin (compleet). Richard Egarr (klavecimbel).
Harmonia Mundi (4 cd's)

de Volkskrant, 7 september 2011

Bezuidenhout vindt goudadertjes in Mendelssohn

2011-09-08T10:44:00.000+01:00

Felix Mendelssohn werd al jong gekust door de muzen. Als 13-, 14-jarige droeg hij hele soloconcerten en opera's bij aan de zondagse muziekochtendjes thuis. Fortepianist Kristian Bezuidenhout spitte de jeugdjaren door en vond composities die in Mendelssohns Werkeverzeichnis staan gerangschikt als de nummers 2 en 4. Een pianoconcert, in première gebracht door zus Fanny, en een dubbelconcert voor viool en piano, waarover Felix zich als klavierspeler persoonlijk boog.

Kinderspel? Allerminst. Samen met het Freiburger Barockorchester legt Bezuidenhout de Mozartiaanse goudadertjes van het Pianoconcert superieur bloot. Hitsige basmotieven wijzen vooruit naar Berlioz, in melodische guirlandes hoor je Chopin. Ook in het Dubbelconcert schitteren geniale vonkjes, waarin Bezuidenhout zich overigens trefzekerder toont dan Gottfried von der Goltz op zijn viool.

Pianoconcert, Dubbelconcert.
Kristian Bezuidenhout (fortepiano), Gottfried von der Goltz (viool).
Harmonia Mundi

de Volkskrant, 7 september 2011

Festival Oude Muziek: authenticiteit zit in de nagalm

2011-09-01T18:12:00.000+01:00

Zelden zal het woord 'pervers' hebben weerkaatst tussen de middeleeuwse pilaren en gewelven van de Pieterskerk in Utrecht. Dinsdag was het bijna zover, nota bene na afloop van een concert in het Festival Oude Muziek. Het protest, sissend gelanceerd vanaf rij 5, doofde evenwel uit in veel luidere bijval.

Het mikpunt heette Björn Schmelzer. De tegendraadse Vlaming had zojuist de vermaarde Missa Papae Marcellii van Giovanni Pierluigi da Palestrina onderworpen aan een grondige metamorfose. Eerder leverde hij de muziek bij de met rumoer omgeven openingsvoorstelling door dansgroep Rosas. Nu, in de Pieterskerk, liet Schmelzer de ongekamde stemmen van zijn ensemble Graindelavoix los op het heilig verklaarde contrapunt van festivalcomponist Palestrina. Inzet: kijken of er in deze 16de-eeuwer meer schuilt dan een saaie Piet.

Bij zijn renovatiewerk putte Schmelzer uit historische zangstijlen, voorbije versierpraktijken en vermoedens van improvisatie. Hij kwam op de proppen met een uitvoering die niet zozeer pervers was, als wel topzwaar. Het oor van de luisteraar kreeg wagonladingen informatie te verstouwen, van grommerig gregoriaans tot borstelige meerstemmigheid. Zo liep een veelbelovend experiment dood op een gebrek aan hiërarchie.

Toch valt een jonge hond die zich verslikt te verkiezen boven een oude rot die is verdwaald. In de Domkerk resteerde althans weinig van de flair waarmee Rinaldo Alessandrini en zijn Concerto Italiano begin jaren negentig de madrigalen van Monteverdi lieten fonkelen. De Italianen luisterden het festivalthema 'Rome' op met B-componisten als Melani en Fabri. Domenico Scarlatti kon de boel gelukkig redden met de briljante welvingen en wrijvingen van zijn Stabat Mater.

Gunt Björn Schmelzer zijn zangers de vrijheid van een impulsieve uithaal, bij het ensemble Mala Punica loopt iedereen aan het touw van de leidsman, Pedro Memelsdorff: met zijn reputatie van klankmagiër kreeg hij de Domkerk vol. Memelsdorff voerde 14de-eeuws Romeins repertoire uit waarvan de complexe ritmiek met mathematische precisie staat genoteerd. Hij masseerde alle stijfheid eruit en smeedde de stukken aaneen tot een sensueel spel met klank en ruimte.

In zijn dirigeerbewegingen doet de Argentijn nu eens denken aan een reiger (wiekende armen), dan weer aan een orgeltrapper (onrustige benen). Daarmee peutert hij wel klanken los die grenzen aan het geniale. Niet eerder werden twee sopranen zo delicaat gedrapeerd op een bedje van mannenstemmen. En soms ontsteeg aan het orgel een wolkje jazz.

Of dat 14de-eeuws mag heten, is bijzaak. Sterker nog: Memelsdorff en Schmelzer, twee frontsoldaten van de oude muziek, hebben één trekje gemeen. Uit het historische materiaal scheppen ze hun eigen, hedendaagse universum. De festivalganger die snakt naar authenticiteit, kan beter luisteren naar de nagalm van de kerk.

Festival Oude Muziek Utrecht.Graindelavoix, Concerto Italiano, Mala Punica, diverse locaties, 29/8 en 30/8.

de Volkskrant, 1 september 2011

Tristan en Isolde met een vleugje zen

2011-08-29T10:26:00.001+01:00

Foto: Paul Leclaire

De Ruhrtriennale opent met een subliem vormgegeven Tristan und Isolde. Isoldes overgang naar het eeuwige Niets is geloofwaardig. Dankzij twee vierkanten en een bol.

Het weer hebben ze bij de Ruhrtriennale helaas niet in de hand. Een hoosbui roffelt op bakstenen, gietijzer en zink, de bouwmaterialen van een sector die het Roergebied welvarend heeft gemaakt. Het parkeerterrein bij de Jahrhunderthalle, een onttakelde gasfabriek in Bochum, staat binnen de kortste keren blank. Wie z'n uitgaansschoenen proper wil houden, moet schotsje springen.

Eenmaal binnen blijkt een festival dat zich afspeelt in de afdankertjes van het industrietijdperk ook voordelen te kennen. De nieuwe foyer van glas en beton ademt ruimte en rust. Maar belangrijker: de vele kubieke meters 'zaal' waarin de openingsvoorstelling zich afspeelt, bieden aan theatermakers nieuwe perspectieven.

Zoals in Tristan und Isolde, Richard Wagners verslag van een verboden liefde die z'n ultieme vervulling vindt in de dood. Wanneer de jeugdig klinkende sopraan Anja Kampe na vijf uur in een notoir lastig te duiden opera haar fameuze transfiguratiescène inzet ('Mild und leise'), wil je haar warempel wel geloven.

Dat is alvast één verdienste van de Bochumse Tristan. Hij komt voor rekening van Willy Decker, de Duitse regisseur die met deze voorstelling zijn driejarige intendantschap van de Ruhrtriennale afsluit. Ooit klom hij via het zenboeddhisme uit een crisis. Mogelijk heeft die genezing Deckers appetijt voor de boeddhistische trekjes in Wagner opgewekt. De componist bekende in een brief aan Franz Liszt immers dat de keltische mythe van Tristan en Isolde bij hem had geleid tot fundamenteel begrip van het Nirwana.

Isoldes geloofwaardige overgang naar de oneindigheid bereikt Willy Decker helaas niet met zijn personenregie. Die verlaat maar zelden het stramien van het verantwoorde gebaar en de keurige looplijn. Essentiëler is het aandeel van Kirill Petrenko en de Duisburger Philharmoniker. Petrenko, een Rus van nog geen veertig, treedt in 2013 aan bij de Bayerische Staatsoper in München. Zijn sublieme oor voor de stilte en contemplatie in Wagner zal er mede voor hebben gezorgd dat hij in datzelfde jaar in het Wagnerbolwerk Bayreuth een nieuwe Ring des Nibelungen mag dirigeren. In een lastige akoestiek, subtiel versterkt, houdt Petrenko de klank mild en soepel.

foto: Paul Leclaire

De voornaamste aansporing om af te reizen naar Bochum ligt in het decor. In de voormalige fabriekshal werpt Deckers vaste ontwerper, Wolfgang Gussmann, de conventionele operakluisters van zich af. Al wat hij ervoor nodig heeft zijn twee immense, witte, puntige vierhoeken, met ter contrast een bolvorm als maan. De panelen vormen speelvlak en plafond tegelijk. Hun omtrek lijkt op het bootje van een kindertekening. Als schip en zeil begeleiden ze inderdaad de zeereis van Ierland naar Cornwall, waar Tristan Isolde moet afleveren voor haar huwelijk met koning Marke. In een fascinerende, geruisloze choreografie leveren de vierhoeken ook de lakens waartussen de verboden passie wordt geconsumeerd.

Coup de théâtre: via slim projectiewerk lijken de panelen te verschrompelen, even zweven Tristan en Isolde vrij door het heelal. Net zo verrassend is het begin van de derde akte, wanneer het toneel is verplaatst naar het verste eind van de Jahrhunderthalle. Vanuit de krochten klinkt een trieste althobo. Als de stervende Tristan beleeft tenor Christian Franz met zachte zang zijn sterkste moment.

Terwijl Isolde aan het slot haar vergeestelijking doormaakt, kleven de twee panelen naadloos aan elkaar. Vorm en inhoud van de voorstelling vallen samen. Tristan en Isolde hevelen hun liefde over naar het eeuwige Niets.

Richard Wagner: Tristan und Isolde. Regie Willy Decker. Duisburger Philharmoniker o.l.v. Kirill Petrenko. Bochum, Jahrhunderthalle, 27/8. Voorstellingen t/m 20/9, ruhrtriennale.de

de Volkskrant, 29 augustus 2011

Andris Nelsons mikt op beheerste anarchie

2011-08-27T10:29:00.000+01:00

Het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) ontwaakt uit zijn zomerse sluimer en vat een seizoen aan waarin de chef-dirigent werkt op halve kracht. Mariss Jansons: hij laat de buitenlandse tournees aan zich voorbijgaan, maar heeft het wel zo weten te plooien dat de Amsterdammers niet op pad hoeven zonder Letse dirigent. Zijn protegé Andris Nelsons voert het orkest dit najaar tot twee keer toe langs concertzalen in Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk en Griekenland.

Nelsons, 33 jaar, heeft zijn thuisbasis bij het orkest van Birmingham, een gezelschap waar een aura omheen hangt sinds het door Simon Rattle uit z’n regionale kluisters werd bevrijd. Na zijn eerste KCO-tournee reist Nelsons linea recta door naar Rattles nieuwe club, de Berliner Philharmoniker. En tussen zijn twee Amsterdamse programma’s van deze en volgende week door rondt hij een Lohengrin-klus af in het Wagnerwalhalla Bayreuth.

Bij zijn KCO-debuut, drie jaar geleden, viel op dat deze aanstormende titaan met zijn gemolenwiek wel nooit een schoonheidsprijs zal winnen. Soms hangt Andris Nelsons als een dwarse puber op het hekje van het dirigentenschavot, dan weer lijkt hij zijn benen los te schudden voor het dansen van een jig.

Toch woelde hij verbluffende klanken los in Sheherazade, het orkeststuk van Rimski-Korsakov naar de vertellingen van Duizend-en-een-nacht. Bij een trits ongelijke inzetten kon je nog denken: hier is beknibbeld op repetitietijd, en anders kan het orkest Nelsons’ gemaai niet volgen. Maar gaandeweg bleek die beheerste anarchie precies de toestand waar de dirigent op uit was. In elk orkestlid schudde hij de improviserende muzikant wakker. Dat nog niet iedereen de scherpte van de piccolospeler etaleerde of de schwung van de soloklarinettist, was bijzaak.

Van Mariss Jansons heeft Nelsons opgestoken hoe je een Russisch-romantische partituur laat glimmen zonder traanvocht. Met de prillere romantiek van Beethoven had hij meer te stellen. In het Vijfde pianoconcert hanteerde Nelsons afwisselend het fijnpenseel en de groffe kwast, zonder tussentinten.

De solist, Yefim Bronfman, ging in die aanpak mee en behandelde zijn vleugel beurtelings als klokkenspel en donderkast. Om Beethoven legde hij een kleurige strik die het gemis aan ritmische kracht, melodische stuwing en harmonische overrompeling aan het oog onttrok. In de toegift werd duidelijk waar zijn hart sneller van klopt: met Lisztiaanse flair drapeerde Bronfman Paganini’s tweede viooletude over het klavier.

Beethoven en Rimski-Korsakov. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Andris Nelsons, m.m.v. Yefim Bronfman (piano). Amsterdam, Concertgebouw, 24/8.

KCO's droompakket aan symfonische klanken

2011-08-25T11:32:00.000+01:00

In de cd-serie die de eigen historie in radio-opnames schetst, is het Koninklijk Concertgebouworkest aangekomen bij deel 6. Veertien schijfjes documenteren de jaren 1990, het decennium dat verliep onder het chef-dirigentschap van Riccardo Chailly. De Italiaan pakt onder meer uit met de zelden uitgevoerde Symphonische Gesänge van Alexander von Zemlinsky, die met deze ‘negerliederen’ in 1929 de Weense zoetigheid van zich afschudt.

Chailly’s voorganger, Bernard Haitink, meldt zich in 1993 weer bij zijn oude club. Dat oude wonden zijn geheeld, blijkt uit het coloristische toverwerk in Ravels Ma mère l’oye. Maar niet over elke track valt te jubelen. Zo lanceert Nikolaus Harnoncourt de Veertigste symfonie van Mozart met wazig articulerende strijkers.

Het vormt een dissonantje binnen een droompakket aan symfonische klanken dat wordt afgeleverd door de mondiale top. Luciano Berio dirigeert zelf zijn meesterlijke Sinfonia. John Eliot Gardiner pakt de Negende van Schubert teder op. Op de bok staan verder mannen als Dutoit, Sawallisch, Solti, Boulez en Jansons.

Of het slotdeel 7 van dit belangwekkende project verschijnt, hangt mede af van de precisie waarmee het bezuinigingsmes snijdt in de Wereldomroep, de trouwe coproducent.

Koninklijk Concertgebouworkest. Anthology deel 6, 1990-2000 (14cd’s). RCO Live.

Gepimpte Van Eyck gonst lekker

2011-08-24T14:35:00.003+01:00

Het dertigste Festival Oude Muziek, dat vrijdag in Utrecht losbarst, vormt voor muziekjournalist Thiemo Wind de ideale ambiance om zijn boek te presenteren over Jacob van Eyck. Deze blinde jonker placht 17de-eeuwse wandelaars op het Janskerkhof te vermaken met fantasierijk blokfluitspel.

De ondertitel van Winds studie - ‘Dutch Solo Repertoire for Recorder in the Golden Age’ – verklaart meteen waarom hij niet de inleiding schreef bij de nieuwe cd van Luis Beduschi. Solo? Mooi niet, vindt deze Braziliaanse blokfluitist. Volgens hem gedijen de deuntjes uit Van Eycks bundel Der Fluyten Lust-hof, geplukt in alle Europese windstreken, het best wanneer je er de originele begeleiding onder plaatst.

Resultaat: de eenzame blokfluit van O Slaep, o zoete Slaep doezelt opeens in het warme snarenbad dat Robert Jones had gedacht bij zijn lied Farewell my love. Beduschi biedt nog een verrassing: sopraan Johannette Zomer krijgt Nederlandse teksten in de mond gelegd die 17de-eeuwers op de meezingers van hun tijd hebben geplakt. Jones’ melodie en Van Eycks weelderige versierwerk blijken prima te passen op een stichtelijke vermaning uit Cornelis de Leeuws Christelijke Pflicht-Rymen.

Om de ritmes kloppend te krijgen moest Beduschi soms foezelen. Zijn blokfluitspel is ook minder pakkend dan dat van de hedendaagse Van Eyck-titaan Erik Bosgraaf. En toch: wat gonst het lekker, zo’n gepimpte Van Eyck. Komt ook door Johannette Zomer, die haar 17de-eeuwse tongval slim uit de buurt houdt van het volkse en bekakte.

Jacob van Eyck: Pleasure Garden. Johannette Zomer (sopraan), Armonia e Invenzione o.l.v. Luis Beduschi (blokfluit). Eloquentia.

Toegift: een Van Eyck uit de oude doos...

Herreweghes Bach is van fonkelend kristal

2011-07-13T20:20:00.000+01:00

Hoe heeft een bezielde Leipzigse predikant in de eerste helft van de 18de eeuw geprobeerd zijn kerkgangers te overtuigen en te ontroeren? Met die vraag in het achterhoofd heeft Philippe Herreweghe de zes motetten van Bach voorgelegd aan zijn veelgeprezen Collegium Vocale Gent.

De dominee die uit hun kelen opstijgt, is licht van timbre en welsprekend, maar geen liefhebber van theater. Daarin bespeur je de hand van Philippe Herreweghe, de dirigent die in het cd-boekje moppert op collega's die het bij de motetten zoeken in 'niet-idiomatische expressie' en 'gratuit-muzikanteske ritmiek'.

Herreweghes Bach is gemaakt van fonkelend kristal, met hier een beheerste krul en daar een fijnzinnig gegraveerd lijntje. Bach mocht willen dat hij Jesu, meine Freude zo volmaakt had gehoord. Het Angelsaksische accentje in sommige klinkers had hij Herreweghes Britse gastzangers vermoedelijk snel vergeven.

Bach: motetten. Collegium Vocale Gent o.l.v. Philippe Herreweghe. Phi

de Volkskrant, 13 juli 2011

La Venexiana sust Ulisse in slaap

2011-07-05T11:07:00.000+01:00


dirigent Claudio Cavina

Dat is schrikken. Staat Monteverdi's prachtopera Il ritorno d'Ulisse in patria tijdens de Robeco Zomerconcerten in het Concertgebouw, biedt de Grote Zaal de aanblik van een Noordzeestrand op een frisse zomerdag. Reuring genoeg, maar bij lange na niet vol.

De statuur van de musici speelt in de lauwe belangstelling mogelijk een rol. Barokkenners lopen weg met het ensemble La Venexiana, maar buiten het oudemuziekcircuit sorteren de Italianen hooguit een wazige blik. En doorgewinterde operafans misten onder de solisten natuurlijk een Grote Naam.

De groep van dirigent Claudio Cavina zong z'n reputatie bij elkaar met het Italiaanse madrigaal. Die wonderwereld uit de 16de en 17de eeuw werd in de jaren 1990 wakker gekust door Rinaldo Alessandrini en Concerto Italiano. Hun warmbloedige kijk op muziek en poëzie vond her en der navolgers.

Met opnamen van Monteverdi's madrigaalboeken heeft La Venexiana inmiddels een prijzenkast gevuld. Of dat met de drie overgeleverde opera's ook lukt, is de vraag. De verstrengeling van pakweg vijf zangers in een madrigaal stelt nu eenmaal andere eisen dan de bloedstollende voordracht van een aria in je eentje.

En daar komt het wel op aan, in Monteverdi's vertelling van Odysseus (Ulisse), de held die na twintig jaar zwerven door Neptunus wordt neergekwakt op het thuisstrand van Ithaka, waarna hij de belagers van zijn vrouw Penelope het paleis uit gooit.

'Slaap ik nog of ben ik wakker?', zingt de held wanneer hij op de vloedlijn zijn ogen opent. Die vraag hebben de Italiaanse musici zichzelf vermoedelijk ook gesteld. Zondagochtend om vier uur waren ze op het vliegtuig naar Nederland gestapt, om na een misverstand met hun hotel de godganse dag in het Concertgebouw te moeten bivakkeren.

Slaapgebrek zou de doffe tint van hun prestaties kunnen verklaren. In de Grote Zaal, voor bescheiden barokstemmen toch al een bezoeking, vielen in de bijrollen registerbreuk en valsheid te noteren. Aan Ulisse gaf de Italiaanse tenor Mirko Guadagnini de laagte van een held, maar de hoogte van een twijfelaar. Bij Oksana Lazareva, een Siberische alt, bleef Penelope vooral onmachtig broeden.

Alleen de stem van Roberta Mameli wist te stralen; de sopraan kwam zich als Minerva met het ondermaanse bemoeien. Tenor Luca Dordolo speelde de stotterende veelvraat Iro keurig uit. Neptunus, de zeegod, deed via Salvo Vitale bulderend wat hij moest doen. En dirigent Claudio Cavina bewees zijn kwaliteit vooral in de ritornelli. Die instrumentale tussenspelen kneedde hij als warme was.

Monteverdi: Il ritorno d’Ulisse in patria. La Venexiana o.l.v. Claudio Cavina. Amsterdam, Concertgebouw, 3 juli

de Volkskrant, 5 juli 2011

Kamerkoor met Pärt en Palestrina

2011-07-02T21:42:00.001+01:00

Na jaren te hebben gewerkt zonder chef, vertrouwt het Nederlands Kamerkoor de artistieke leiding na de zomer toe aan de jonge Est Risto Joost (1980). De cd die op deze samenwerking vooruitloopt, getuigt alvast van ambitie. Risto Joost verweeft de 16de-eeuwse Missa Papae Marcelli van Palestrina met recente koormuziek van Arvo Pärt. Zijn uitgangspunt: Palestrina's smetteloze polyfonie sluit naadloos aan bij de pure klankwereld van Pärt.

Daar zit wat in, al betekent het wel dat het Kamerkoor breekt met de aardsere renaissancezang die de laatste decennia is ontwikkeld met de Vlaamse specialist Paul Van Nevel. Risto Joost trekt Palestrina liever op uit wit marmer. Kleur en warmte reserveert hij voor Arvo Pärt.

Nederlands Kamerkoor o.l.v. Risto Joost. Globe.

de Volkskrant, 29 juni 2011

Van Zwedens 'Parsifal': warm en week, stevig en potent

2011-06-30T16:26:00.000+01:00

Nog een heel seizoen mag Jaap van Zweden zich chef-dirigent noemen van het Radio Filharmonisch Orkest. Maar in de praktijk is hij eigenlijk al vertrokken. Alleen in augustus en november duikt de baas nog op.

Jammer dat Van Zweden zijn concertante Wagnerserie niet voortzet. Die begon glanzend met Lohengrin, kreeg een superieur vervolg in Die Meistersinger von Nürnberg, en bracht het Concertgebouw vorig jaar december aan de kook met Parsifal.

In Wagners Bühnenweihfestspiel combineert Van Zweden het warme en weke met het stevige en potente. Dat kan geen kwaad in een stuk dat deels drijft op de problematiek van liefde en lust. De dirigent beschikt over de blanke keel van tenor Klaus-Florian Vogt (Parsifal) en het onwankelbare basregister van Robert Holl (Gurnemanz). De Kundry van sopraan Katarina Dalayman doet er amper voor onder.

Richard Wagner: Parsifal. Solisten, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Jaap van Zweden. Challenge Classics.

de Volkskrant, 29 juni 2011

Verleidelijke trillingen op de Haarlemse Koorbiënnale

2011-06-28T07:42:00.002+01:00

The Sixteen

De vijftig zangers van Coral Catasons uit Barcelona krijgen het in de Haarlemse Philharmonie stevig voor de kiezen. Nadat de zesde Internationale Koorbiënnale met Nederlandse toespraken is geopend, trachten de Catalanen zich vrijdagavond te concentreren op Topos van Daan Manneke.

Vanaf de achterste rijen horen de amateurmusici hoe de hogeschoolstemmen van het Nederlands Kamerkoor zich aanvlijen tegen geheimzinnige klanken uit het harmonium van Klaas Hoek. Hoe er wordt gegoocheld met boventonen en buitenaardse resonanties.

Ze zijn van goede wil, de Catalanen die na dit openingsconcert hun mediterrane klanken mogen uitstorten over de foyer. Maar ze lopen kwijt in de vreemdtalige teksten van een concert dat mikt op 'fijnproevers en avonturiers'.

Voornaamste slachtoffer: Rothko Chapel. Dit fascinerende stuk uit 1971 van Morton Feldman balanceert op de rand van stilte. Maar de woordloze koorflarden die neerdalen vanaf het balkon moeten concurreren met geschuifel en geritsel. En wanneer soliste Heleen Hulst het meditatieve binnenste van haar altviool aftast, vormt een estafette van kuchjes haar loon.

Een dag later in de Grote of St. Bavokerk verloopt het treffen tussen The Sixteen en de liefhebbers van het Festivalkoor een stuk gesmeerder. Moedig stort de Brits-Nederlandse gelegenheidsformatie zich op Spem in alium, het uit acht vijfstemmige kernen opgebouwde klankjuweel van renaissancecomponist Thomas Tallis.

Tot en met zondag dwarrelen professionals en amateurs om elkaar heen. Op Haarlemse buitenpodia klinkt kelige Zuid-Europese polyfonie, terwijl de koorkunst binnen kan worden afgekeken bij de Eric Ericson Masterclass voor jeugdig dirigeertalent. Veelbelovend oogt ook het slotconcert door het Groot Omroepkoor en het Lets Radiokoor, twee toppers die zich ontfermen over nieuw werk van de Amerikaans-Nederlandse componiste Vanessa Lann.

De wereldpremière waarmee de zesde Koorbiënnale begon, bood gek genoeg geen koormuziek. Terwijl de opdracht toch was gegund aan Eriks Esenvalds, de jonge Let die zich twee jaar geleden in de kijker speelde met Sun Dogs. In het instrumentale vervolg, Moon Dogs, exploreerde het Asko|Schönberg onder meer de zingende kwaliteiten van wijnglas en klankschaal. Het stuk deed vooral vermoeden dat Esenvalds zijn natuurlijke element vindt in het puur vocale.

Dat een koorklank kleurig en transparant kan zijn als gebrandschilderd glas, lieten Harry Christophers en The Sixteen horen in een programma rond Thomas Tallis en de hedendaagse Schot James MacMillan. Je hoeft geen fan van hun smetteloze schoonheidsideaal te zijn, om te erkennen dat de Britten het immense klanklichaam van de Bavo verleidelijk lieten trillen. De stratosferische sopraan van Tallis' befaamde Miserere lonkte vanuit onzichtbare verten. Even delicaat streek het Miserere van MacMillan langs gewelven en pilaren.

Internationale Koorbiënnale Haarlem, t/m 3/7 op diverse locaties. koorbiënnale.nl.

de Volkskrant, 27 juni 2011

Het NedPhO geeft een eresaluut aan Yakov Kreizberg

2011-06-23T09:47:00.000+01:00

Met zijn eerbetoon aan de in maart overleden chef-dirigent Yakov Kreizberg leverde het Nederlands Philharmonisch Orkest de aangrijpendste minuut van het seizoen.

Natuurlijk had Yakov Kreizberg van zijn afscheid een feestje willen maken. Na acht seizoenen chef-dirigentschap bij het Nederlands Philharmonisch Orkest (NedPhO) wilde hij zijn laatste avond openen met het levenslustige pianoconcert van Schumann. Na de pauze zou dan een zonnig stukje Dvorák klinken, de Achtste symfonie, ideaal om de zomer mee te beginnen.

Die partituren stonden inderdaad op de lessenaars, dinsdagavond in het Concertgebouw. Maar Yakov Kreizberg was er niet meer bij. Hij overleed half maart op 51-jarige leeftijd, na een slopende ziekte waarvan hij het orkest de aard nooit heeft onthuld. Hartmut Haenchen, Kreizbergs voorganger, schoot te hulp. Tijdens het slotapplaus legde hij zijn bloemen plechtig op de bok.

Het eerbetoon begon al buiten aan de gevel, met het grote portret van een fiere, kaarsrechte Kreizberg. Binnen kon het condoleanceregister worden getekend, terwijl de dirigent op tv-schermen viel te zien onder de treurmarsachtige klanken van het tweede deel uit Beethovens Zevende symfonie.

De Amsterdamse hommage moet zijn weduwe, overgekomen uit Monte Carlo, goed hebben gedaan. Zoals ze zal waarderen dat het NedPhO z'n voorman sinds zijn overlijden doorlopend heeft herdacht. Als eresaluut aan Yakov heeft elke gastdirigent aan zijn programma een compositie toegevoegd. De afgelopen maanden kwamen Bach en Sjostakovitsj voorbij, maar ook Sibelius en Wagner.

Hartmut Haenchen koos het Adagietto uit Mahlers Vijfde symfonie. Vorig najaar hoorde hij dat deel nog vanuit de zaal, tijdens het feestconcert dat Kreizberg gaf met het 25-jarige NedPhO. Het atletische fysiek van de Amerikaanse Rus was toen al aangetast, maar het musiceren klonk energiek, doelgericht en dwingend als altijd.

Haenchen hield het ingetogen, met soms een opflakkerende maat. De slotnoot vergleed in een stilte die zich niet zomaar liet verjagen. De macht van de muziek en de herinnering aan Kreizberg balden zich samen tot de aangrijpendste minuut van het seizoen.

De chef zou hebben geapplaudisseerd voor Martin Helmchen, zijn jeugdige protegé die uit het klavier een gave Schumann haalde. En ongetwijfeld had hij Hartmut Haenchen op de schouders geklopt vanwege de intens neuriënde cellomelodie waarmee Dvoráks Achtste symfonie begon.

Dit najaar treedt Marc Albrecht aan bij het Nederlands Philharmonisch. Zijn voorganger leeft voort in het Yakov Kreizberg Fonds, dat het orkest in staat stelt om de troost en de opwinding van klassieke muziek te verbreiden in ziekenhuizen, verzorgingscentra en scholen.

Diepenbrock en Vermeulen: idealen en overspel rond 1910

2011-06-18T10:15:00.000+01:00

Alphons Diepenbrock

Erik Menkveld verdichtte de vriendschap van componist Alphons Diepenbrock met zijn geestverwant Matthijs Vermeulen tot de roman Het grote zwijgen - inclusief amoureuze verwikkelingen.

Fraai is dat. Nu kunnen we de muziek van Alphons Diepenbrock en Matthijs Vermeulen nooit meer beluisteren zonder de borsten van mevrouw Diepenbrock te zien. Deinende borsten zijn het, schrijft Erik Menkveld in zijn debuutroman Het grote zwijgen. Ze hebben ‘licht naar buiten wijzende tepels’ en componist Matthijs Vermeulen mag ze op pagina 321 kussen.

Die vrijpartij in Laren, december 1916, rijmt op het tafereel waarmee Menkveld zijn boek begint. In 1910 is het meneer Diepenbrock die toegeeft aan de lust. Schrijlings op hem zit een ex-leerlinge met meisjesachtige borsten en donkere tepels. De componist stelt vast dat ze zich scheert, gezien het ‘komijnzaad van haar oksels’.

In zulke details roert zich de poëet. Niet Alphons Diepenbrock, hoewel die bij leven de taal vaardig hanteerde. Wel Erik Menkveld (1959), de dichter en poëziecriticus van de Volkskrant die zich heeft gestort op de vriendschap tussen Alphons Diepenbrock en Matthijs Vermeulen. Hij laat hem opbloeien en verdorren, geheel volgens de feiten. Op de witte vlekken daartussen laat Menkveld zijn verbeelding los.

De twee musici leren elkaar kennen in 1910. Diepenbrock is de leraar klassieke talen die het zonder formele muziekopleiding heeft geschopt tot gerespecteerd componist. Vermeulen is de sjofele smidszoon uit Helmond die ternauwernood rondkomt van zijn baantje als recensent. In die stiel, schrijft Vermeulen later, is hij ‘een monster van hoogmoed, en een monster van oprechtheid’.

Matthijs Vermeulen

Inderdaad krijgt dirigent Willem Mengelberg soms genadeloos op z’n falie. Maar over Diepenbrocks toneelmuziek Marsyas doet de 22-jarige criticus lyrisch verslag. Hij looft het ‘jongzonnige’ van de noten en toont zich gevoelig voor ‘het beweeglijk-mysterieuze van ’t fantastische schaduwen- en klankengeheel’.

Diepenbrock nodigt de bewonderaar thuis uit. Die blijkt zijn ideaal te delen van muziek die moet dienen als stut tegen de morele ontworteling van de moderne tijd. In de ruim 25 jaar oudere Fons herkent Thijs zijn maître spirituel.

Menkveld wisselt een hoofdstuk in Diepenbrockperspectief consequent af met een chapiter door de ogen van Vermeulen. Dat gebeurt in een strakke chronologie, met menig flashback. Die aanpak haalt de vaart uit een vertelling die soms toch al wordt gehinderd door de feiten.

Neem Petrus Spee. Met dit muziekgevoelige joch uit de Pijp heeft Matthijs Vermeulen inderdaad een tijdje samengewoond. Pikant, zo’n homo-erotisch contrapunt. De jongen verzwijgen zou ook vreemd zijn. Maar bij Menkveld loopt Petrus vooral rond als klankkast voor stroeve uiteenzettingen over de aard der melodie en de liefde als eeuwige, ondoorgrondelijke bron van het bestaan.

Ook daardoor duurt het een halve roman voordat het tussen de hoofdpersonen gaat vonken. Wanneer Vermeulen iets roept over de Nietzsche-tekst die zijn gastheer heeft gebruikt voor het orkestlied Im grossen Schweigen, zet Diepenbrock hem buiten de deur. Minstens zo diep voelt hij zich gekwetst wanneer het Hoofd ‘Kunst en Letteren’ van De Telegraaf hem kapittelt over een slappe dirigeerbeurt in het Concertgebouw.

In dat artikel omschrijft Vermeulen Diepenbrocks dirigerende gebaren als ‘zacht wenkend en meestal week, met veel ijle en onbestemde wendingen’. Tegelijk schetst hij een haarscherp profiel van een door de wereldoorlog lam geslagen idealist. Diepenbrock is ‘bang voor de realiteit, bang voor de daad. Hij staat in grote stilte, onbereikbaar voor ons, onbereikbaar voor zich zelf.’

Die analyse draagt vermoedelijk bij aan de amoureuze gevoelens van mevrouw Diepenbrock. Zes maanden later bekent ze Vermeulen in elk geval haar liefde. De twee beloven elkaar ‘één jaar geluk’, maar als Elisabeth wil scheiden trekt haar minnaar zich schielijk terug.

Dat Vermeulen een wereldoorlog later trouwt met Elisabeths dochter Thea, is een ironie die Menkveld zijn lezers moet onthouden. De roman eindigt in 1921, wanneer Alphons Diepenbrocks overlijdt. Maar ingewijden zullen glimlachen wanneer de kleine Thea nadrukkelijk opduikt in het blikveld van oom Thijs.

Menkveld heeft het goed gezien: er zit een roman in het grote zwijgen dat Alphons Diepenbrock omgeeft. Zoals er een feuilleton schuilt in het weerbarstige bestaan van Matthijs Vermeulen. Maar hoe vruchtbaar zijn pen ook is, hij legt het af tegen het origineel. Geen gebontkraagde dame of geschrijnwerkte pendule doet de fenomenale stilist Vermeulen vergeten.

Erik Menkveld: Het grote zwijgen. Van Oorschot; 390 pagina’s; €19,90; ISBN 978 90 282 4158 9

de Volkskrant, 18 juni 2011

The Rape of Lucretia: ontploffende p’s en vileine s’en

2011-06-17T07:41:00.000+01:00

De verkrachting van Lucretia (Felice Ficherelli)

Het was weer zo’n toverij waarop het Holland Festival patent heeft. The Rape of Lucretia, een kameropera van Benjamin Britten. Het stuk werd opgepikt in Aldeburgh aan de Engelse oostkust en neergevlijd in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Op weg naar Amsterdam had de concertante productie niets van z’n brille verloren.

Na een weelderig bezette Billy Budd, eerder dit seizoen bij De Nederlandse Opera, lieten de Britten andermaal horen hoe je Britten zingt. Dit keer marcheerde Ian Bostridge voorop, de vijfsterrentenor die elke speculatie over tanende prestaties ontkrachtte.

Ook het historische rijm dat The Rape of Lucretia opwekte mocht er trouwens wezen. In 1946 - het Holland Festival verkeerde in prenatale fase - gunde Benjamin Britten de continentale première van zijn nieuwe stuk aan Amsterdam. Het jaar daarop schitterde de opera in de eerste festivaleditie, opnieuw met Kathleen Ferrier, de alt voor wie de componist zijn titelrol had bedacht.

Pears, Ferrier, Britten

Lucretia: in 509 voor Christus was ze de standvastigste van alle Romeinse vrouwen. Terwijl de kerels streden op het slagveld, ging zij als enige niet vreemd. De bedrogen Tarquinius heeft daarover zo de pest in, dat hij haar kuisheid gaat testen. Het loopt uit op een verkrachting. Na de schanddaad ziet Lucretia maar een uitweg: ze stort zich in een dolk.

De thematiek van onschuld en kwaad is voor Benjamin Britten vertrouwd materiaal. Ook in The Rape of Lucretia toont hij zich de feilloze seismograaf van naderend onheil. Een uitgebreid instrumentarium heeft de componist er niet voor nodig. Piano en harp, een eilandje slagwerk, zes strijkers en zes blazers. De verkrachting wordt ingeleid met sublieme nachtmuziek, in een doezelig onderonsje van hoorn, fluit en basklarinet. Na afloop voert de murw geslagen althobo een stille tocht aan van snaren, perfect afgestemd door dirigent Oliver Knussen.


Ian Bostridge

Ian Bostridge wisselt de bravoure van een Shakespeare-acteur af met de gevoelige keel van een Bach-evangelist. Zijn rol is die van Male Chorus, het eenstemmige ‘mannenkoor’ dat de handeling vertelt en duidt in een orgie van ontploffende p’s en vileine s’en.

Het bedaardere Female Chorus van sopraan Susan Gritton doet er weinig voor onder. Een kanjer in het zingend acteren is ook Christopher Purves, de bariton die gestalte geeft aan Lucretia’s echtgenoot Collatinus. De Oostenrijkse mezzosopraan Angelika Kirchschlager blijft in de Angelsaksische storm overeind, al had een rauwere Lucretia niet misstaan.

Op weg naar zijn gerief kent Tarquinius even een moment van twijfel. Hij piekert: ‘Jammer dat in de zonde zoveel charme schuilt.’ Wij vonden het jammer dat het Holland Festival voor zo’n zin geen boventiteling wilde installeren.

Benjamin Britten: The Rape of Lucretia. Solisten, Aldeburgh Festival Ensemble o.l.v. Oliver Knussen. Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ, 16/6.

de Volkskrant, 17 juni 2011

Rotterdamse Rosenkavalier: draufgängerisch en weemoedig

2011-06-16T19:04:00.000+01:00

Richard Strauss: 'in olie en boter'

Parooljournalist Hans Vogel was er in 1976 bij, toen de eerste studio-opname van een opera in Nederland plaatsvond. De reportage staat afgedrukt in het boekje bij Der Rosenkavalier, het stuk van Richard Strauss waarin een jeugdige Edo de Waart het Rotterdams Philharmonisch Orkest dirigeert.

Vogel zag hoe de Marschallin (sopraan Evelyn Lear) tussen de bedrijven door zat te breien. Hij sprak met een Octavian (mezzosopraan Frederica von Stade) die de Nederlandse klus 'verrukkelijk' vond. José Carreras liep hij helaas mis. De aanstormende ster vloog voor zijn enige bijdrage, de Italiaanse pronkaria, op en neer vanuit Londen.

Strauss liet ooit weten dat hij zijn partituur wilde braden in 'olie en boter'. Akkoord, dacht Edo de Waart, maar dan gebruiken we wel de light-variant. Hij koos buigzame, verstaanbare stemmen en liet het orkest laveren tussen draufgängerisch en weemoedig - de essentie van Der Rosenkavalier.

Richard Strauss: Der Rosenkavalier. Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Edo de Waart

de Volkskrant, 15 juni 2011

'The verdammte money!' - op de thee bij Mariss Jansons

2011-06-11T21:51:00.003+01:00

BR/Myrzik & Jarisch/München

**Voor een operabeest dirigeert Mariss Jansons opvallend weinig opera. Hij grijpt op het Holland Festival in Amsterdam z'n kans met Jevgeni Onjegin van Tsjaikovski.**

MÜNCHEN 'Niets is mooier dan opera', zegt Mariss Jansons in de lift van hotel Bayerischer Hof. 'Vaker opera dirigeren - ik zou er al mijn symfonische concerten voor inleveren. Maar ja.' In de liftcabine klinkt een zacht 'klak'. Het is een tonggeluid dat Mariss Jansons reserveert voor ernstige situaties.

Zijn laatste keer in het theater dateert alweer uit 2006. Sjostakovitsj, Lady Macbeth van Mtsensk. Het was deze bejubelde productie bij De Nederlandse Opera die de sopraancarrière van Eva-Maria Westbroek in de hoogste baan schoot. Ook Mariss Jansons liet horen waar kenners hem om prijzen: energie, zindering, het virtuoze detail. Des te vervelender was het dat hij in 2009 een Amsterdamse Carmen moest laten schieten. Hartproblemen en medisch onderzoek.

De dirigent nestelt zich in een stoel. 'Hier, Turks fruit, tast toe, het mag op.' Het is half april in München en Mariss Jansons (68) zwaait zich soepel voor Jevgeni Onjegin, het verschroeiende drama van Tsjaikovski. Met het orkest van de Bayerische Rundfunk geeft hij drie concertante uitvoeringen. Die vormen de opmaat voor de geënsceneerde voorstellingen waarmee Jansons vanaf volgende week uitpakt in het Holland Festival. In de bak van Het Muziektheater treft hij dan het Koninklijk Concertgebouworkest.

Mariss Jansons geeft het grif toe: voor een dirigent die verslingerd is aan opera, dirigeert hij opvallend weinig opera. Verplichtingen, een druk leven, helaas. In zijn Leningradse tijd, hij spreekt nu over de jaren zeventig en tachtig, kwam het er veel vaker van. Ook naar zijn job in Oslo smokkelde hij soms een Puccini mee.

La bohème- de Noren zullen het zich heugen. Ze zagen de dirigent tijdens de voorstelling ineenstorten. Hartaanval, 53 jaar. Al wilde Jansons' rechterarm er aanvankelijk niets van weten. Die dirigeerde gewoon door.

De man die orkesten en zangers boven zichzelf uittilt, zit met toonloze stem te rekenen. 'Even kijken: 1968, 40, 44, of nee: 43. Ik dirigeer al 43 jaar. En nog nooit een sabbatical gehad. Dus ik dacht: het is goed om er eens een jaartje tussenuit te knijpen.' Maar ja, die twee topclubs kun je niet zomaar een seizoen laten dobberen. Zo kwam hij op het idee van de semi-sabbatical. Wat inhoudt dat de chef komend seizoen in Amsterdam en München op halve kracht dirigeert. Invallers mogen de honneurs waarnemen op tournee.

Niet dat hij zich als een Oblomov op de bank laat zakken. In Wenen wacht het Nieuwjaarsconcert. Er staat een trip gepland naar Riga, zijn Letse geboortestad. Op een andere reis voert Jansons zijn vrouw mee naar Jalta, het kuuroord op de Krim waar ze elkaar hebben ontmoet. Toch moeten collega's als Frans Brüggen en Simon Rattle niet raar opkijken als vriend Mariss opeens aan de telefoon hangt. Reden: 'Ik wil repetities bijwonen, daar steek je een boel van op.'

Vroeger, thuis in Riga, kwam muziek als water uit de kraan. Vader Arvids Jansons, een bekende dirigent, leidde in Letland het operahuis waar moeder, mezzosopraan, optrad als solist. 'Vriendjes voetbalden of waren in de weer met soldaatjes. Mijn wereld was die van opera en ballet.'

Toen Arvids Jansons emplooi vond in Leningrad, volgde het gezin in zijn kielzog. Mariss, de 13-jarige Let, bleek zich van de gemiddelde sovjetburger te onderscheiden door zijn keurige kleding. Ook sprak hij amper Russisch.

Hij kreeg het druk. Overdag naar een Russische school, bij thuiskomst wachtte een privé-docent. Die spijkerde hem bij in taal en literatuur, urenlang. De schuchtere Mariss huilde vaak. 'Maar ik moest en zou bewijzen dat ik voor niemand onderdeed.'

Vorige zomer herlas hij Jevgeni Onjegin. Ontdekte Jansons in Poesjkins verzenroman toch een nieuw element. Onjegin mag dan een verveelde kwast zijn die de verliefde Tatjana schoffeert en zelfs zijn vriend Ljenski omlegt in een duel, de auteur noemt hem 'mijn geliefde held'.

Jansons: 'Voor zo'n schavuit voelt Poesjkin dus toch nog sympathie. Duels waren trouwens schering en inslag, vooral onder de aristocratie. Ik begrijp dat veel winnaars de rest van hun leven rondliepen met een brandend schuldgevoel.'

In Tatjana ziet hij de verheerlijking van de Russische vrouw. 'Ze is volstrekt toegewijd aan haar man. Maar een drama blijft het: twee mensen die het geluk hadden kunnen vinden, lopen elkaar op tragische wijze mis.'

In de Münchense Herkulessaal vreet de tragiek zich een dag later door de noten. Jansons' detaillering reikt tot in het kleinste 'njet'. Van open doekjes wil hij niet weten. Die halen allen maar vaart uit een drama dat in één adem wil worden verteld.

'Vaarwel!' zingt sopraan Veronika Dzjojeva (Tatjana). Het orkest valt stil, bariton Bo Skovhus (Jevgeni Onjegin) hapt naar adem. 'Smaad!... Kwelling!...' Jansons werpt zich in het slotakkoord, zijn vuist zwiept van rechtsonder naar linksboven. Even bevriest hij in de pose van een kogelstoter na de worp. De dirigent ontdooit en dan klatert de ovatie.

Hij leerde het vak in de jaren zestig bij Mozart-specialist Nikolaj Rabinovitsj. Die zag het bovendien als zijn missie de Russen warm te maken voor Mahler. Na het conservatorium kon Jansons aan de slag bij het Leningrads Philharmonisch Orkest, als assistent van dirigent Jevgeni Mravinski. Die was weer een kei in Beethoven, Brahms, Wagner en Bruckner. 'Ik had me geen betere vorming kunnen wensen. De leraren, het muziekleven: in Leningrad stond alles op hoog niveau. Het kwam eenvoudig niet in je op om lui te willen zijn.'

Al heerste er de druk van het sovjetsysteem. En was Jevgeni Mravinski een taaie voor wie de fine fleur sidderde. De jonge Jansons zat erbij toen een vrolijk onderonsje tussen de muzikale kanonnen Sjostakovitsj, Richter, Oistrach en Rostropovitsj stilviel. Wat bleek? Mravinski liep voorbij.

Waar autoritaire krachten heersen, zegt hij nu, groeit de tegenkracht. 'Je leert snel op eigen benen staan. Die dragen je je verdere leven.'

Zijn hart wordt tegenwoordig bewaakt door een defibrillator. Het ding heeft z'n stroomstootje al eens afgegeven. Mariss Jansons nadert de leeftijd van zijn vader, die als 70-jarige in het harnas stierf. Manchester, november 1984. Hartaanval tijdens een concert bij het Hallé Orchestra. 'Ik wil er niet aan denken, te dramatisch.'

Natuurlijk heeft hij zich aan zijn vaders reputatie moeten ontworstelen. 'Aanvankelijk werd ik gezien als 'het zoontje van'. Pas nadat ik in 1971 het Von Karajanconcours had gewonnen, kon ik denken: hier staat Mariss Jansons, de dirigent.'

Veertig jaar later zou hij met de statistieken in de hand royale honorariumeisen kunnen stellen en bonussen verlangen. Maar Jansons heeft niet de naam dat hij vlast op de centen. Een man van de inhoud, veeleisend en bescheiden tegelijk.

De chef van het Concertgebouworkest zegt: 'Ik beweer niet dat ik het geweldig doe. Al probeer ik dat natuurlijk wel.' De rasmuzikant zegt: 'Het Nederlandse muziekonderwijs brokkelt af. Dat is een groot probleem.' De observator van een land in verwarring zegt: 'Ik zou willen vragen: wat is de geestelijke waarde van kunst?'

Zijn tong klakt. 'The verdammte money!' Tegenwoordig wordt alles afgemeten aan geld. Geld verstikt de moraal, geld verstikt de kunst. Het Concertgebouworkest is een juweel, wees er zuinig op. Mijn God.'

de Volkskrant, 10 juni 2011

Peter Brooks misverstand met Mozart

2011-06-11T21:15:00.000+01:00

Hij kuierde zomaar rond in het Muziekgebouw aan 't IJ, Peter Brook, de 86-jarige regisseur die in theater- en filmkringen geldt als inspirator, goeroe en god. In zijn kielzog volgden zeven zangers, twee acteurs en een pianist. Ze bezochten het Holland Festival met Une flûte enchantée, Brooks eigenzinnige arrangement van Mozarts vrijmetselaarsopera Die Zauberflöte.

Met deze voorstelling nam hij vorig jaar afscheid van het Parijse Théâtre des Bouffes du Nord. In de jaren zeventig stampte Brook dat uit de grond om er te schaven aan zijn concept van 'de lege ruimte'. Dat betekende: elementair decor, geen poespas, ruim baan voor de verbeelding.

Ooit regisseerde de Brit in de operahuizen van Londen en New York. Maar Brook haakte af: aan de stugge kunstvorm opera wenste hij geen energie meer te verspillen. Zijn latere, rigoureuze bewerkingen van Bizets Carmen en Debussy's Pelléas kregen vooral bij theatergangers de handen op elkaar. Uit muziekhoek klonk soms protest vanwege ondermaatse vocale prestaties.

'Aaaallls fffueldr liebsfchroit!' Zo begint, bij benadering, in Amsterdam een van de aria's uit Une flûte enchantée. Het moet Duits zijn, want Frans gebruikt Brook in zijn tweetalige bewerking alleen voor de gesproken tekst. De boventiteling verheldert: 'Iedereen voelt de liefdesvreugd.'

Zo'n uitgespuwde frase verraadt dat de zanger in kwestie nog enkele jaren stemvorming kan gebruiken. Maar belangrijker: dat Peter Brook de onzichtbare radertjes van het medium muziek schromelijk onderschat.

Akkoord, de wijze waarop pianist Frank Krawczyk de orkestpartituur heeft teruggebracht tot één klavier, getuigt van liefde en respect (al roeren zich in zijn spel ook bozige Rachmaninov en weke Debussy). Het voelt ook amper als een gemis dat de symbolische rimram van de vrijmetselarij overboord is gegaan. En het oogt allemaal fraai. Struik, kooi, tempelzuil of galg: twee donkere acteurs gaan met ranke bamboestokken inventief te werk.

Het misverstand ontstaat waar Brook terug wil grijpen op 'de taal van Mozart', de componist van de eeuwige jeugd die hield van 'improviseren en herschikken'. Helemaal waar. Maar hoe je in Mozarts taal vruchtbaar improviseert en herschikt, hadden Brook en Krawczyk ook kunnen navragen bij een gespecialiseerde dirigent als René Jacobs. En trouwens: jeugdig zingen vereist een verre van jeugdige techniek.

Welke oren hebben in godsnaam de casting gedaan? Toen Brook in 1998 Mozarts Don Giovanni onder handen nam, had hij tenminste nog dirigent Daniel Harding in de buurt. Nu heeft niemand hem behoed voor zangers die het vak nog niet verstaan. De enige paradijsvogel is Thomas Dolié, een Franse bariton die een puike Papageno in huis heeft.

de Volkskrant, 11 juni 2011

Dionysos: de Nietzsche-passie van Wolfgang Rihm

2011-06-03T11:13:00.001+01:00

Mojca Erdmann en Johannes Martin Kränzle, Salzburg 2010 (foto: Ruth Walz)

In een recordtijd van zes maanden schreef Wolfgang Rihm de opera 'Dionysos', op basis van de poëzie van filosoof Friedrich Nietzsche. Hoe de zoektocht van hoofdpersoon N. naar waarheid en menselijkheid uitmondt in gekte.

KARLSRUHE Wolfgang Rihm hapt naar adem. Zit de componist net de strengen van zijn opera Dionysos te ontrafelen - Nietzsche, mythologie, de sprakeloze man - wordt zijn keel geteisterd door iets scherps in de pastaschotel van café-restaurant Max. Lunchers in Karlsruhe zien hoe hun vermaarde stadsgenoot zijn ongemak probeert te blussen. Gewapper met de spijskaart. Een slok water. Zuchten en opnieuw proberen.

In Rihms hulpeloosheid weerspiegelt zich die van N., de naamloze hoofdpersoon uit zijn opera die vanaf komende woensdag vijf keer in de Amsterdamse Westergasfabriek staat. Vorig jaar, bij de wereldpremière in Salzburg, kreeg N. het eerste kwartier geen woord uit z'n mond.

Rihm, nahijgend: 'Hij achtervolgt twee vrouwen in het riet. Het zijn nimfen die hem met hun gegiechel zowel áánmoedigen als óntmoedigen. Dat leek mij een constante in het mannelijk bestaan.' Het gelach van de nimfen kwam de componist bovendien prima te pas als 'akoestisch signaal': deze Duitse Dionysos verzinkt niet in het Bedeutungsschwere.

Rihm hoort de plagende, kirrende rietnimfen voor het eerst op 6 december 2009. De componist heeft net alles weggegooid wat hij de laatste vijftien jaar aan tekst en muziek voor een Nietzsche-opera heeft verzameld. Te veel materiaal, de creativiteit wordt doodgedrukt. Hij pakt een vel, zucht, en blikt in het niets. Bij de gedachte dat er over een halfjaar een opera moet liggen, krijgt hij het Spaans benauwd.

En dan zweeft het voorbij. Licht vrouwengelach. 'Hahaha... Hahahaha! Hahahahaha!' Met een paar wriemellijntjes zet de componist het begin van Dionysos op het notenpapier.

Sneller dan God
Wolfgang Rihm (59) is wel het 'eeuwige wonderkind' genoemd. Hij zou sneller componeren dan God kan luisteren. Betekent het schrijven voor de meeste vakbroeders jarenlang geploeter, Wolfgang Rihm zet de laatste maatstreep van Dionysos al na krap zes maanden.

Toch komt het ook bij hem niet vanzelf. Twijfel. Paniekaanvallen. 'Het lukt me niet, het lukt me niet.' Psychosomatische klachten. 'Alles wat je maar kunt bedenken.' En natuurlijk at hij weer eens te veel.
Ondertussen raakt het artistieke team in Salzburg almaar ongeduldiger. Dirigent Ingo Metzmacher, regisseur Pierre Audi en decorontwerper Jonathan Meese: ze juichen als vanuit Karlsruhe het nuchtere, bevrijdende sms'je komt. 'Fertig. W.'

Wanneer de componist de repetities bezoekt, ziet hij 'een en al vaart en roes'. Jonathan Meese zal het later beamen: 'Voor nadenken was geen tijd. Deze opera is met spuug aan elkaar geplakt.'

Dionysospoezië
Grote kans dat die aanpak Friedrich Nietzsche (1844-1900) had bevallen. Hij was immers de filosoof die zocht naar het fabrieksgeheim van de kunst en stuitte op het dionysische en apollinische. Dionysisch is de creatieve roes. Apollinisch staat voor de ordenende mechanismen van het verstand. Nietzsches sympathie lag bij Dionysos, de god van lichtheid en extase.

Rihm plukte het libretto bij elkaar uit Nietzsches Dionysos-Dithyramben, een serie lofdichten op de god die de Romeinen kennen als Bacchus. De landschappen zijn romantisch, met meren, eilanden en bergen, waar de dichter-filosoof speurt naar waarheid en verlossing.

Op 3 januari 1889 zit Nietzsche er in Turijn nog aan te schaven. Later die dag ontrolt zich een triest tafereel: op een plein ziet hij hoe een paard onbarmhartig wordt geranseld. Nietzsche valt het dier om de nek en zinkt weg in waanzin.

In zijn Dionysospoëzie schuilen fraaie aforismen. 'Wie van de afgrond houdt, moet vleugels hebben.' Sommige regels ontroeren, in het licht van de naderende gekte. 'Dag van mijn leven! Het loopt tegen de avond!' Erotische ontboezemingen zijn er ook. De dichter voelt zich gelijk een dadel, bruin en sappig, die smacht naar de 'ijskoude sneeuwwitte aanlokkelijke bijttanden' van een meisjesmond.

Tegelijkertijd zitten Nietzsches tekstmozaïeken vol raadsels, zegt Wolfgang Rihm. 'En dat is precies waar ik behoefte aan heb: vreemdheid en vragen. Aan die zonderlinge, onverklaarbare lagen wil ik schampen met mijn muziek.'

De componist heeft op geruïneerde geesten toch al een abonnement. In zijn eerste opera voerde hij Jakob Lenz op, de paranoïde, schizofrene schrijver uit de 18de eeuw. Niet veel beter verging het de bovenkamer van Antonin Artaud, de schepper van het 'theater van de wreedheid', rond wiens teksten Rihm Die Eroberung von Mexico plooide. 'Maar vat Dionysos niet op als mijn verslag van een geestelijke onttakeling. Dat is me te anekdotisch. De fascinatie ligt vooral in het materiaal: taal die zichzelf begint te verteren.'

Als N. na een kwartier zwijgen eindelijk zijn spraak terugvindt, stamelt hij: 'i-i-ei-a-y-i'. Gaandeweg komt er ritme in, medeklinkers slibben aan, en dan klinkt het plechtig tegen een nimf: 'Ich bin dein Labyrinth.'
'Hahaha!' schateren drie zangeressen. Ze zingen pesterig 'lalalala Labyrinth' en doen er nog een schepje bovenop: 'Labyrihihihi...'

Met een dierlijke kreet maakt N. zich uit de voeten. Rihm: 'Als veel mannen is hij niet in staat tot een verbaal discours met een vrouw. Hij weet gewoon niet wat hij tot het vrouwelijke moet zeggen, inclusief het vrouwelijke in zichzelf.'

Nietzsche en de dames - fameus is de bordeelscène waarin hij als student wordt omringd door een handvol wulpse meiden. Wanhopig stort hij zich op een piano en improviseert een paar akkoorden. Pas dan raakt hij uit zijn verstarring.

De Griekse god neemt sluipenderwijs bezit van Nietzsches geest. In Turijn, kort voor de collaps, ziet een hospita hoe haar huurder een dionysische naaktdans uitvoert. Omstreeks dezelfde tijd krijgt de Zweedse toneelschrijver August Strindberg een brief die is gesigneerd door 'Dionysos - de Gekruisigde'.

Rihm weeft door zijn opera niet alleen biografische, maar ook mythologische en christelijke draden. Ariadne duikt op, de koningsdochter die door Dionysos ooit tot vrouw werd gekozen. Apollo doet mee, de lierspeler die van Marsyas een muziekconcoursje won.

Deze harige fluitist laat zich in Dionysos opnieuw villen, waarna zijn karkas aan een boom wordt gespijkerd. De apotheose van Dionysos is een christelijke pietà, gevormd door Ariadne en de afgestroopte huid van het gelaagde personage Nietzsche-Dionysos-Marsyas-Christus.

Rihms muziek is al net zo'n complexe mengeling. Romantische gestes (Wagner, Strauss) zijn Dionysos niet vreemd. Varèse heeft een stem in slagwerkerupties, terwijl Bach zijn koraaltechniek uitleent als Nietzsche, de godloochenaar, het in al z'n ellende uitkrijst: 'Gott helfe mir! Amen!'

Met een psychologische blik valt het stuk niet te doorgronden, waarschuwt Pierre Audi in het Salzburgse programmaboek. 'Rihm levert een wilde tuin, met hier een cactus en daar een edelweiss. Zo'n tuin moet je laten tieren en de verrassingen die hij biedt accepteren.'

Audi's voorstel: beschouw Dionysos als een Nietzsche-passie, het relaas van een zoektocht naar waarheid en menselijkheid die uitmondt in gekte. 'Dat lijkt me een prima aanzet tot een interpretatie', knikt Wolfgang Rihm. 'Maar verwacht van mij geen definitieve uitspraak. Daarmee zou ik Dionysos voorgoed besmetten. Een operacomponist moet mogelijkheden openen, niet afdekken.'

***

Wolfgang Rihm (59) is de beroemdste en productiefste componist van Duitsland. Begin jaren zeventig viel hij het muziekleven binnen met muziek die haaks stond op de heersende mode van het serialisme. Met de woedende pauken van Dis-Kontur sloeg hij de cerebrale avant-garde aan gort. 'Gevoel', dat verketterde cliché uit de Romantiek, kreeg bij hem weer een plaats op de notenbalk. Hij vindt: 'Muziek moet vol emotie zitten, maar de emotie vol complexiteit.' Rihm zoekt extremen op, zoals abrupte stemmingswisselingen of stratosferisch hoge vrouwenstemmen. Een systeem heeft hij nooit ontwikkeld. Hij heeft liever dat zijn klanken 'heftig en gewelddadig op de luisteraar inwerken.' Dionysos is de tiende opera in een oeuvre dat inmiddels ruim vierhonderd opusnummers telt. Komend seizoen is Wolfgang Rihm de centrale componist van de ZaterdagMatinee. Naast een paar premières klinkt in het Concertgebouw dan ook zijn eerste opera, Jakob Lenz (1978).

de Volkskrant, 3 juni 2011

Iannis Xenakis, de tijdreiziger

2011-06-03T10:47:00.000+01:00

Gmeeoorh.

Dox-orkh.

Keqrops.

Blader door de lijst met composities van Iannis Xenakis (1922-2001) en je krijgt het gevoel dat je meekijkt in het logboek van Starship Enterprise. De cultserie Star Trek: samen met captain Kirk reizen we door interstellaire nevels. Xenakis’ muziek past er wonderwel bij. Neem Kyania, een orkeststuk uit 1990. Er klinkt grommend koper dat zinspeelt op dreigend gevaar. En natuurlijk is er de duizeling die hoort bij een tocht door outer space.

Maar voor hetzelfde geld verschijnt er bij deze muziek een antiek Grieks schip op je netvlies. Zo’n trireem met roeiriemen en een ramsteven, die patrouilleert op de Middellandse Zee. Het voordeel van die associatie is bovendien dat hij je nader brengt tot Iannis Xenakis, de Franse immigré van Griekse komaf.

Hij had, van links af gezien, het profiel van een roverhoofdman. De krater in Xenakis’ wang dateert uit 1944. Als techniekstudent in Athene werd hij getroffen door een granaatscherf. Toen het naoorlogse bewind hem dreigde af te rekenen op zijn communistisch getinte verzetswerk, dook Xenakis onder. In 1947 bereikte hij op een vals paspoort Parijs.

Berooid en wel kon hij aan de slag in de studio van Le Corbusier, de spraakmakende architect. Xenakis werkte diens schetsen uit voor het fameuze Philips Paviljoen, dat in 1958 de show stal op de Wereldtentoonstelling in Brussel. Streng berekend maar glooiend van vorm - het paviljoen vormt de blauwdruk van menig Xenakispartituur.

Inderdaad, de architect ging componeren. Daarbij plantte hij wiskundige modellen over naar de muziek. Al in 1962, ver voor het pc-tijdperk, zat Xenakis bij de Parijse vestiging van IBM de geheimen uit te pluizen van geluid. Hij stuitte op futuristische klanklandschappen, vol granietformaties, toonwolken en glijtonen.

Maar in zijn verbeelding reisde Xenakis juist vaak terug in de tijd. Hij schreef een Oresteia en waagde zich aan een Kassandra. Dat zijn overzichtelijke titels, vergeleken bij zoiets exotisch als Kraanerg. Dit ballet voor orkest en geluidsband, waarmee Asko|Schönberg op 5 juni aantreedt, is volgens de componist afgeleid van het Griekse kraan (‘vervolmaken’, ‘bereiken’) en erg (‘energie)’.

Of neem Terretektorh. Met deze symfonische partituur nestelen de musici van het Residentie Orkest zich op 4 juni tussen het publiek. Xenakis zette een voorstudie op papier, die wel wat wegheeft van een appelboom zonder stam. De krassen bent u, de luisteraar.

Laat een gewiekste etymoloog maar controleren of in Terretektorh inderdaad betekenissen resoneren als ‘handeling’ en ‘constructie’. Xenakis’ appelboom klinkt in elk geval zo:

column voor het Holland Festival, 3 juni 2011

L'elisir in de gymzaal bij Opera Zuid

2011-05-24T15:05:00.001+01:00

foto: Morten de Boer

'Met Opera Zuid hebben Limburg en Brabant goud in handen', twitterde zondagmiddag een SP-lid van de Provinciale Staten in Brabant. Zijn hart maakte in het Eindhovense Parktheater kennelijk een sprongetje bij de première van L'elisir d'amore, Donizetti's luchtige opera over liefde en kwakzalverij.

Voordat het doek op ging, hield artistiek leider Miranda van Kralingen een vlammend betoog over kunst die 'verdomme de moeite waard is'. Fijntjes wees ze erop dat Opera Zuid met z'n specialisme - talentontwikkeling - tegenwoordig zelfs de grote broer in Amsterdam uit de brand helpt. Bij De Nederlandse Opera stonden 'haar' Karin Strobos en Johanni van Oostrum als vervangsters in Der Rosenkavalier toch maar mooi te zingen onder de grote Simon Rattle.

Luid applaus - maar of de CDA- en VVD-stemmers onder de Eindhovense operaliefhebbers hun partijen terugfluiten, valt te bezien. Gaetano Donizetti zou er een hard hoofd in hebben gehad. De voornaamste grap in L'elisir d'amore is nou net dat de mens wil worden geflest.

Eerst en vooral Nemorino, de schuchtere landman die verliefd is de rijke Adina. Als hij zijn licht opsteekt omtrent het elixer dat Tristan en Isolde bij elkaar heeft gebracht, levert kwakzalver Dulcamara hem per omgaande het juiste middel. Schudden en drinken, morgen succes. Goedgelovig zet Nemorino een ordinaire bordeaux aan de lippen.

Dulcamara's handeltje is de zwakke stee in de regie van Nicola Glück. Ze verplaatst de hunkering naar een Amerikaanse high school in de jaren vijftig, waar de kwakzalver opduikt als scheikundeleraar. Zelfs de komisch pruttelende bas Piotr Micinski krijgt niet verkocht dat hij een scholier aan de drank brengt.

Intussen ontpopt de schoolbokskampioen Belcore zich in de gymzaal als Nemorino's concurrent. Eindeloos zijn de beeldgrappen met handschoen en boksbal. Net als woordspelingen in de boventitels, die bij vlagen de indruk wekken dat ze zijn bedacht met dokter Dulcamara's medicijn in de hand.

Een staaltje breakdance vloekt eveneens bij de context van petticoat en stripboek. Sterker is het duet waarin Belcore ritmisch van zich af mept en met een rechtse hoek Nemorino's groggy zanglijn bewerkstelligt.

Met sopraan Kim Savelsbergh als het lachebekje Adina stevent Opera Zuid af op een nieuw succesverhaal. Nog wat lef erbij, en er staat een dot van een coloratuursopraan. De kerels die om haar heen zwerven, klinken deels onopgesmukt (Willem de Vries als Belcore), deels wisselvallig (Andrea Gioavannini als Nemorino).

De Noorse dirigent Stefan Veselka laat het Zuidelijk Theaterkoor geregeld aan zijn greep ontsnappen. Maar het Brabants Orkest houdt hij als een zacht zoevend, delicaat machientje draaiend.

Donizetti: L'elisir d'amore. Solisten, Het Brabants Orkest, Het Zuidelijk Theaterkoor o.l.v. Stefan Veselka. Regie: Nicola Glück,Parktheater, Eindhoven. 22/5. Tournee t/m 5/7.

de Volkskrant, 24 mei 2011

Buxtehude swingt - maar iets te keurig

2011-05-20T07:38:00.000+01:00

Dieterich Buxtehude (?), door Johannes Voorhout

Onvermoeibaar stippelt Ton Koopman zijn route uit door het complete oeuvre van Dieterich Buxtehude. Dat bestaat vooral uit klaviermuziek en koorstukken, maar in een kostbaar hoekje sluimeren ook een dozijn of wat sonates.

De Lübeckse musicus noteerde ze in de jaren 1690. Getuige de vele adagio’s en vivaces vond hij zijn inspiratie in Italië. Niettemin joeg Buxtehude er de noordse wind doorheen van de stylus fantasticus, het jazzachtige lef waarmee een muzikant zijn publiek inpakt. Dus dartelen de vingers van Ton Koopman over het klavier, ontlokt Paolo Pandolfo aan zijn gamba een monter tjoeketjoek en verhoogt Mike Fentross de lol vanaf z’n luit.

Alleen Catherine Manson blijft op haar barokviool aan de keurige kant. Jammer. Met op die plek een zigeuner als Andrew Manze had Buxtehude vermoedelijk alom geswingd.

Buxtehude. Triosonates opus 1 o.l.v. Ton Koopman. Challenge Classics.

de Volkskrant, 18 mei 2011

Julia Lezjneva proeft coloraturen van binnen uit

2011-05-19T16:03:00.000+01:00

Op het fraaie voorhoofd van Julia Lezjneva zou je een sticker willen plakken. VORSICHT! Die waarschuwing is bedoeld voor iedereen die zich beroepshalve bezighoudt met jeugdig supertalent.

Lezjneva, een Russische sopraan van 21, wint prijs na prijs. Zodra ze op haar debuut-cd in de huid kruipt van Rossini-heldinnen als Elena en Semiramide, begrijp je ook waarom. Schiet menig zangeres bij het naderen van een Rossiniaanse versiering in de vechtstand, Julia Lezjneva blijft de rust zelve. Ze bouwt coloraturen van binnenuit op, als het ware de betekenis proevend van elke noot.

Geen wonder dat de Franse dirigent Marc Minkowksi zich over haar heeft ontfermd. Hij wil de zangeres vast nog wel leren hoe ze meer kleur aanbrengt. Want dat is het enige: met haar goudeerlijke geluid is Julia Lezjneva nog niet helemaal klaar voor de getourmenteerde typjes van het operarepertoire.

Rossini. Julia Lezjneva (sopraan), Sinfonia Varsovia o.l.v. Marc Minkowski. Naïve.

de Volkskrant, 18 mei 2011

Een orgie van klank en kleur bij Insomnio

2011-05-18T12:47:00.001+01:00

Het Utrechtse Ensemble Insomnio moet vorstelijk hebben geslapen op het nieuws dat hun debuut-cd met hedendaags werk van Tiensuu, Wood, De Man en Francesconi dit jaar meedingt naar de Preis der Deutschen Schallplattenkritik. Terechte nominatie: onder leiding van dirigent Ulrich Pöhl richten de Utrechters een orgie aan van klank en kleur.

Neem het gekoer en gekwetter in Nemo (1997) van de Fin Jukka Tiensuu: alsof je in een volière stapt waarin alles zich richt op de kieteling van het trommelvlies. De ratel- en tokkelpartijtjes in Roderik de Mans Chromophores doen er niet voor onder.

Muzikale bevlogenheid wordt op deze cd trouwens geschraagd door technisch vernuft. De geluidstechnici van coproducent Deutschlandfunk drenken de schijf in riante tinten. Wie beschikt over superaudio met bijbehorende speakers laat zich bovendien gek maken door wervelend rondomgeluid.

Tiensuu, Wood, De Man, Francesconi. Ensemble Insomnio o.l.v. Ulrich Pöhl. Encora.

de Volkskrant, 18 mei 2011

Brigitte Fassbaender, dijk van een diva

2011-05-14T10:02:00.003+01:00

Brigitte Fassbaender was mezzosopraan met een stem als honing en werd operaregisseur. In Amsterdam buigt ze zich over Der Rosenkavalier. De opera van Richard Strauss promoveerde haar tot wereldster. 'Laat de verwondering nooit ophouden'.

'Het leven begint pas rond je veertigste. Tenminste, bij mij wel. Tot die tijd leefde ik in een roes. Alles stond in dienst van het zingen. Privé ging het er hectisch aan toe. Pas na m'n 40ste vond ik de rust om me te binden aan één persoon.'

De ogen van Brigitte Fassbaender (71) glimmen kastanjebruin. Wie zich een diva voorstelt als gecoiffeerde, gestylede dame, ziet haar vlot over het hoofd. Spijkerbroek en T-shirt. Rode sjaal en lila sportschoenen. Alledaagser dan Brigitte Fassbaender kan een levende legende niet ogen.

Vuur haar naam af op een clubje operaliefhebbers en je hebt de superlatieven voor het oprapen. Fenomenale stem, vloeibaar als honing! Veelzijdig actrice! En dan dat guitige hoofd! Tussen 1970 en 1995 vloog ze de wereld over. Van München tot Londen tot New York rolden operahuizen voor haar de loper uit. De Duitse mezzosopraan gold als specialist van de Hosenrolle, de travestierol waarin een zangeres het toneel betreedt als man.

Fassbaender trok de broek aan voor Cherubino in Mozarts Figaro en liet zich in het pak steken voor Die Fledermaus van Johann Strauss. Maar vooral vierde ze triomfen als Octavian, het zeventienjarige, door hormonen gedreven graafje uit Der Rosenkavalier van Richard Strauss.Ze bracht er een generatie lesbiennes het hoofd mee op hol. Maar daarover straks meer.

Nu eet Brigitte Fassbaender een appeltje in Amsterdam en zegt: 'Zulke Hosenrollen horen nu eenmaal bij het vak. Elke mezzo met een beetje slank figuur raakt erin verzeild. Helaas was het voor mij elke vakantie weer lijnen om in die broek te blijven passen.'

In 1995 stapte de mezzosopraan over naar het regisseursvak. Ze was het beu om opera's te bekijken vanuit een rol. Fassbaender wilde het héle verhaal. Bovendien leek het haar wijs om te stoppen op het hoogtepunt, zodat niemand hoefde te klagen over Vitalitätsverlust.

Bij De Nederlandse Opera tekent ze vanaf vanavond voor Der Rosenkavalier. Een eeuw geleden beleefde het stuk z'n wereldpremière in Wenen. Sindsdien staat het te boek als een feest van de vrouwenstem en festijn van de wals. Met Fassbaenders betrokkenheid is het raar gelopen. In 2004 reisde ze spoorslags naar Amsterdam. Regisseur Willy Decker was onwel geworden en Fassbaender viel in. Nu, bij de reprise, zit ze rianter in haar repetitietijd. Al moet ze zich opnieuw houden aan Deckers concept. 'Natuurlijk had ik graag een eigen regie getoond, ik heb het stuk al twee of drie keer onder handen gehad. Maar in de details van de personenregie vind ik vrijheid genoeg.'

Er prijken meer dan vijftig operatitels achter haar naam. De Duitstalige kritiek, altijd alert op provincialisme, behandelt Fassbaender met groot respect. 'Zeer succesvol, fantasierijk en ambachtelijk gedegen', noteert een standaardwerk over haar regies.

In 1990 begon ze voorzichtig met Rossini's Cenerentola. Drie jaar later stond ze met A Midsummer Night's Dream van Benjamin Britten al eens in Amsterdam. Het degelijke operahuis van Braunschweig wist haar in 1995 te strikken als intendant. En inmiddels zwaait Brigitte Fassbaender voor het dertiende seizoen de scepter over het Tiroler Landestheater in Innsbruck. 'Aan artiesten en ander personeel heb ik een kleine achthonderd man in dienst. In een relatief kleine stad vullen we elke avond twee zalen met toneel, dans en opera.'

Vaak loopt het mis met zangers die de overstap maken naar regie. Brigitte Fassbaender weet waarom. 'Ze kunnen maar niet wennen aan het 'boe.' Als succesvol operazanger krijg je doorlopend gunstige kritieken. Als operaregisseur beoefen je echter een omstreden vak. Bij een uitgesproken regie loop je nu eenmaal een grotere kans dat je wordt weggehoond door pers of publiek.'

Als intendante kan ze genieten van zo'n ouderwetse Saalschlacht. De ene helft van het publiek loeit 'boe!', de andere blaat 'bravo!'. Dat toeschouwers de barricades beklimmen vindt ze 'prachtig'. Maar bij haar eigen premières sterft Frau Fassbaender duizend doden. Ze sluit zich op in haar werkkamer en komt pas tevoorschijn tegen het slotapplaus. Hartkloppingen, 'verschrikkelijk'.

Verlegenheid en plankenkoorts hebben haar altijd gehinderd. In de jaren zestig, als aanstormend zangeres, kreeg ze prompt een rood hoofd als ze op straat in München werd herkend. En als achttienjarige durfde ze haar vader alleen via een omweg te vragen om advies. Willi Domgraf-Fassbaender: hij was een van de beroemdste baritons uit het interbellum. Op een dag trof hij bij de post een bandopname van zijn dochter Brigitte.

'Ik durfde niet rechtstreeks op hem af te stappen met de vraag: papa, wat vind je van mijn stem? Gelukkig reageerde hij positief. Hij werd mijn enige leraar en met zijn aansporingen leef ik nog altijd. Lichaam, ziel en geest: bij zingen doet alles mee, de keel is slechts een doorgang.'

Repetitiescène in Amsterdam. Achter Brigitte Fassbaender staat Sir Simon Rattle te dirigeren. Voor haar neus verschijnt Magdalena Kozena, niet alleen Rattles echtgenote maar ook de Octavian van dienst. Een paar dagen later zal Kozena zich ziek uit de productie terugtrekken, nu bijt de stermezzo in haar mannenrol nog stevig van zich af.

'Moag ich nich!' blaast ze, vermoedelijk in een poging tot Weens dialect. 'Kan het ritmischer en helderder?' vraagt Fassbaender. 'En liefst in gewoon Duits: mag ich nicht?' Kozena's Tsjechische ogen zoeken de Britse van Rattle. 'Ik vind het wel een grappig accent', zegt de dirigent. Fassbaender laat het passeren. Al seinen haar wenkbrauwen: hier komen wij op terug.

In 1961 debuteerde ze bij de Bayerische Staatsoper in München. Tien jaar later schitterde Fassbaender in hetzelfde huis als Octavian in de spraakmakende Rosenkavalier onder Carlos Kleiber, het dirigerende genie.Sindsdien weet ze dat een succesvolle Octavian merkwaardige fanmail mag verwachten. 'Het is een rol die bepaalde dames kennelijk verleidt tot dagdromen. Hoeveel etentjes ik niet heb afgeslagen!'

Want hoe gaat dat aan het begin van Der Rosenkavalier: een 32-jarige maarschalksvrouw, gezongen door een sopraan, heeft zojuist de nacht doorgebracht met haar vijftien jaar jongere minnaar Octavian, gezongen door een mezzosopraan. De twee kletsen, strelen en kussen nog wat. 'Het effect van die bedscène', zegt Brigitte Fassbaender, 'staat of valt met de professionaliteit van de zangeressen. Voor je het weet zit je te kijken naar een onnozel tafereel.'

Volgens de Amerikaanse genderpubliciste Terry Castle wist Brigitte Fassbaender de betreffende scène onder een tintelende homoseksuele spanning te zetten. Castle schreef: 'Fassbaender-in-travestie maakt niemand iets wijs: het feit dat haar lichaam vrouwelijk is, dat ze een vrouwenstem heeft, ontgaat niemand.' De wetenschapster introduceerde zelfs het begrip butch mezzo, waarbij het woordenboek de keuze laat tussen manwijf, dijk, pot en lesbienne.

'Nooit gelezen', zegt Fassbaender, 'al heb ik ervan gehoord. Eerlijk gezegd vind ik het nogal brutaal. Ik hoef de lesbische scene toch niet te emanciperen?'

Vanaf de jaren zestig maakte de jonge Fassbaender de opkomst mee van het Duitse regietheater. Ze zag hoe toneelregisseurs als August Everding, Otto Schenk en Harry Kupfer de kunstvorm opera verrijkten met nieuwe visies en concepten. 'Wij zangers hebben daar flink van geprofiteerd. Eindelijk werd de toneelmatige kant van een rol even belangrijk als de muzikale. Gelukkig verwachten jonge zangers tegenwoordig niet anders.'

In 1988 zette ze Winterreise op cd. Tot Brigitte Fassbaender zich erover ontfermde gold Schuberts liederencyclus als een exclusief mannendomein. 'Ik noem het de Hosenrolle van de liedkunst. Aan dat stuk heb ik mijn hart verpand. Liefdesverdriet en doodsverlangen zijn niet het alleenrecht van de man.'

Ook koestert Fassbaender de noten van Richard Strauss. Ze heeft nagenoeg alles gezongen wat de componist voor haar stemvak heeft geschreven. Herodias, Klytemnestra, Octavian -- in elke malse Strausspartij heeft Brigitte Fassbaender haar tanden gezet.

Ooit was ze gehuwd, tegenwoordig woont Brigitte Fassbaender samen met een vrouw. Rond haar 40ste had ze genoeg van het rollenspel. 'Sindsdien beschouw ik mezelf als overtuigd biseksueel. Ik heb nooit iets tegen mannen gehad. Integendeel, van Carlos Kleiber droom ik nog altijd.'

de Volkskrant, 13 mei 2011

Aldo Ciccolini: geluk is kwetsbaar, sereniteit veel minder

2011-05-11T20:35:00.000+01:00

Optreden beperkt de 85-jarige Aldo Ciccolini tot zo'n vijf keer per maand. Maar zijn spel heeft nog altijd de souplesse van vroeger.

'Ik denk vaak aan de dood. Dat moment komt dichterbij en ik kan alleen maar hopen dat het snel voorbij is. Aanvaarding is belangrijk. Die heb ik wel bereikt. Tenminste, bijna.'

Pianoklanken waaien door de woning van de 85-jarige Aldo Ciccolini. Het zal een van de conservatorium-studenten zijn die hun weg hebben gevonden naar de woning in Asnières-sur-Seine, even buiten Parijs. Bij Aldo Ciccolini kunnen de jongelui terecht voor goede raad. En voor een klavier waarop ze urenlang kunnen studeren.

Klein en breekbaar zit de maestro op zijn sofa. Aldo Ciccolini is grijs, maar bepaald niet kleurloos. Hij draagt een gouden armband en zijn rode leesbril bungelt aan een koord. In oktober 2010 zou hij voor drie concerten naar Nederland komen. Maar de musicus kwam ten val, blesseerde een hand, en zegde zijn optredens af.

Met Mozart en Liszt vereffent hij op 11 mei zijn schuld aan de Rotterdamse Doelen. En eind juni besluit Aldo Ciccolini in het Concertgebouw het Amsterdamse Meesterpianistenseizoen. Kenners houden er rekening mee dat hij met dat concert diep doordringt in het hart van de Lisztcyclus Harmonies poétiques et religieuses.

Een genie en een poëet is hij genoemd. Aldo Ciccolini, de Parijzenaar uit Napels, heeft de Fransen geleerd met hoeveel clarté je Debussy kunt spelen. Hij schonk het land vergeten romantici terug, zoals Alexis de Castillon en Déodat de Séverac. En het merkwaardige oeuvre van Erik Satie zette hij als eerste op de plaat. Ze zijn hem dankbaar. Ciccolini ontving in 1969 het Franse paspoort. En met de versierselen die volgden kan hij onderhand kwartetten: Officier de la Légion d'honneur; Officier de l'ordre national du Mérite; Commandeur des Arts et des Lettres.

IJdel heeft het hem niet gemaakt. Want ijdelheid, vindt Aldo Ciccolini, is voor beginners. Beschouw het als een noodzakelijke fase waar elke artiest doorheen moet.

'Een jonge muzikant wil bij het publiek in de smaak vallen. Die ijdelheid brengt de communicatie op gang, dat is het goede. Maar na je dertigste ga je beseffen dat musiceren draait om iets anders dan te worden toegejuicht en bewonderd.'

De zinnen verlaten met moeite zijn lippen. Astma, het leven op één nier - voor Ciccolini vormt spreken een exercitie. Vanwege de heisa eromheen - het reizen, drentelen en wachten - beperkt hij het aantal optredens tot vijf of zes per maand. Maar in zijn spel bespeuren critici de souplesse van een jonge god.

Zijn oudere zus speelde piano en door stiekem mee te kijken leerde Aldo Ciccolini de noten. Op z'n vijfde mocht hij naar zijn eerste pianojuf: 'Maria Vigliarolo d'Ovidio. Zij heeft me geholpen aan mijn obsessie met klank. 'Speel eens een mooie toon', zei ze dan. 'Nee, ik bedoel een mooie toon'.'

Vier jaar later was hij, 9 jaar oud, rijp voor het conservatorium. Probleem: om te worden toegelaten moest je minstens 13 zijn. Zijn moeder vroeg belet bij Francesco Cilea, de directeur die faam genoot als componist van de opera Adriana Lecouvreur. Daar staat de piano, sprak Cilea. Aldo Ciccolini speelde een Engelse suite van Bach, Children's Corner van Debussy, een paar eigen muziekjes, alles uit het hoofd. Na een uur zei Cilea: ik dien een verzoek in bij de minister.

Amper had Ciccolini het diploma op zak, of de Tweede Wereldoorlog brak uit. Om zijn familie te kunnen onderhouden doorkruiste hij het land, populaire deuntjes spelend in restaurants en bars. Teruggekeerd in Napels kon hij aan de slag als docent.

En toen trof de liefde hem midscheeps. 'Ik raakte smoor op een jongeman. Dat liep uit op een pijnlijke affaire. Mijn moeder wist ervan en zei: jij gaat reizen. Ze haalde er een citaat van Napoleon bij: de enige overwinning in de liefde is de vlucht.'

Ze schreef hem in voor een pianowedstrijd in Parijs. Kon hij mensen leren kennen en nieuwe ideeën opdoen. Het zou al mooi zijn als hij thuiskwam met de achtste prijs.Maar in 1949 wón Aldo Ciccolini het prestigieuze Concours Marguerite Long - Jacques Thibaud. Naar Napels keerde hij alleen nog terug om zijn spullen te pakken. Nu hij had geroken aan de Franse muziekcultuur, wist hij dat daar zijn toekomst lag.

In Asnières-sur-Seine hangt een portret van Elisabeth Schwarzkopf. De sopraan vertrouwde blind op haar Frans-Italiaanse begeleider. Door Ciccolini's hoofd zullen geregeld ook de geesten zweven van Furtwängler, Celibidache, Giulini en al die andere dirigenten met wie hij het podium deelde. Zelfs Igor Stravinsky kwam voorbij.

'Helaas. Ik heb me een halve eeuw geleden eens laten verleiden. We speelden zijn Capriccio, Stravinsky zelf dirigeerde. Voorafgaand aan de repetitie kwam de concertmeester al bij me klagen. Dat die man z'n neus in de partituur begroef en maar zo'n beetje stond te zwaaien.'

Hij zegt het eerlijk: Stravinsky's muziek is hem een gruwel. Le sacre du printemps mag een wonder van orkestratiekunst zijn, naar L'histoire du soldat kun je toch niet luisteren? Ciccolini: 'Stravinsky ging het eens helemaal anders aanpakken. En wat is ervan gekomen? Veel componisten weten niet meer wat ze moeten beginnen. In plaats van toonkunst produceren ze geluidskunst.'

Maar noem hem geen reactionair. De revolutionaire componist Arnold Schönberg schreef een 'ongelooflijk' pianoconcert en navolger Anton Webern is zijn 'grote liefde'. Royaal zingt Aldo Ciccolini de lof der twaalftoonsmuziek.

Op zijn vleugel prijkt een portret van de dalai lama. In 2007, hij verbleef in Amsterdam, kon hij zijn held eindelijk de hand schudden. In het katholicisme raakte Ciccolini teleurgesteld. Die religie is ontaard in haat tegen de verlichting en haat tegen het plezier. Hij plaatst er het boeddhisme tegenover. Daarin is lijden niet verplicht en zonde vormt geen dogma. 'Dankzij het boeddhisme heb ik de vrijheid gevonden in mezelf. Daarbij heb ik de zoektocht naar geluk verruild voor het streven naar sereniteit. Geluk is kwetsbaar, sereniteit veel minder.'

Wel lijdt hij al jaren aan slapeloosheid. Aan mentale studie blijken die doorwaakte uren goed besteed. 'Voor ik een compositie op de lessenaar zet, zit hij al helemaal in mijn hoofd. Vinger voor vinger, klank voor klank.'

Toch krijgt de pianist soms het verwijt dat zijn spel effen uitpakt. Citaat uit een recensie: 'Aldo Ciccolini herleidde de muziek van drie eigenzinnige 19de-eeuwers tot eenzelfde, poezelig klankgemiddelde. Ze zouden ervan hebben opgekeken, de opiumgebruiker Grieg, de brombeer Beethoven en de Russische drankneus Moesorgski.'

Hij spitst zijn repliek toe op de brombeer. 'Zoals u weet heeft Beethoven de wanhoop aan den lijve ondervonden. Hij werd doof, maar vond in zichzelf de kracht om te blijven componeren. Voor mij spreekt daaruit een grote sereniteit.'

In zijn pianospel wil Ciccolini het leven doorgeven, met al z'n twijfels, teleurstellingen en vreugdes - die trouwens zeldzaam zijn. Met inspiratie van boven heeft dat niets te maken, zegt Ciccolini. 'Een musicus is dienstbaar. Aan de componist, maar vooral aan het publiek. Daar is niets slaafs of vernederends aan. Integendeel, ik ben een trotse pianist.'

Onder het pessimisme dat hem van jongs af aan hindert, zucht hij tegenwoordig minder. Ook andere beperkingen heeft Aldo Ciccolini geaccepteerd. 'Ik heb samengewoond, dat werd geen succes. De liefde, ach... En seksualiteit vervliegt toch met de jaren. In affectief opzicht leid ik een pover bestaan. Maar dat onderga ik niet als mijn lot, het is het gevolg van mijn keuze voor de muziek.'

de Volkskrant, 29 april 2011

De zacht botsende werelden van Eriks Ešenvalds

2011-05-11T20:13:00.000+01:00

De rijzende ster van het Letse componeren heet Eriks Ešenvalds (spreek uit 'esjenwalds'). Inmiddels heeft ook koorzingend Nederland hem ontdekt. Cappella Amsterdam voert binnenkort Sun Dogs uit. En in de Haarlemse Koorbiënnale verzorgen het Nederlands Kamerkoor en Asko|Schönberg de wereldpremière van Moon Dogs.

De 34-jarige Ešenvalds tapt uit de vertrouwde Baltische vaatjes geloof, natuur en liefde. Zijn muziek haakt aan bij de Nieuwe Eenvoud van Arvo Pärt en de religiositeit van Peteris Vasks. En toch verbluft de Let, die als zanger het fenomeen koor van binnenuit kent.

Ešenvalds heeft van de zachte botsing tussen klankwerelden een specialiteit gemaakt. Neem Passion and Resurrection. Net denk je: mooi gedaan, die ijle neorenaissance, of daar bekrassen tonen van verpulverd glas het oor. En dan moeten de paradijselijke solo's van sopraan Carolyn Sampson nog komen.

Eriks Ešenvalds: koormuziek. Carolyn Sampson (sopraan), Polyphony o.l.v. Stephen Layton. Hyperion

de Volkskrant, 4 mei 2011

Hijgen en spreken, smakken en boeren

2011-05-11T20:00:00.000+01:00

Fragment uit Stripsody van Cathy Berberian

Het ensemble Theatre of Voices zocht hedendaagse stukken bij elkaar waarin de stem zich van z'n absurdistische kant laat horen. Zoals in A-Ronne van Luciano Berio, dat in 1973 als Hilversums hoorspel in première ging. Op een nonsenstekst van Edoardo Sanguinetti wordt gehijgd en gesproken, gesmakt en geboerd. En wat blijkt: een tekst hoeft niet 'begrijpelijk' te zijn om toch te ontroeren.

Cathy Berberian, de ex-vrouw van Luciano Berio en op eigen kracht een vermaard zangeres, haalde iets vergelijkbaars uit in Stripsody. Het BAF!!! en AARGH!!! uit de tekstballonnen van strips reeg ze in 1966 aaneen tot een vermakelijk klanksnoer. Net zo grappig: As I was saying van Sheldon Frank. 'Ik zeg dus tegen hem, ik zeg, wat ik dus zeggen wou, ik zeg tegen hem...' - en dat vijf hilarische minuten lang.

Stories: Berio and Friends. Theatre of Voices o.l.v. Paul Hillier. Harmonia Mundi

de Volkskrant, 4 mei 2011

Mojca Erdmann brandt gaatjes in het trommelvlies

2011-04-28T18:14:00.002+01:00

Wie de Duitse sopraan Mojca Erdmann in het theater meemaakt, pinkt ongetwijfeld een traantje weg. Neem de aria ‘Ach, ich fühl’s’ uit Mozarts Zauberflöte, waarin Pamina treurt over het onbegrijpelijke zwijgen van haar prins Tamino. Die heldere stem, aangeraakt door een bedroefde fagot!

Of je met Erdmanns geluid een debuut-cd moet vullen, is een andere vraag. In muziek van Mozart en tijdgenoten hanteert de zangeres een beperkte kleurenwaaier. Soms brandt ze gaatjes in het trommelvlies. En de rust in ‘Ruhe sanft’ uit Mozarts Zaide stijgt eerder op uit het Bazelse barokorkest La Cetra, dan uit Erdmanns keel.

Wel is het sympathiek dat de zangeres het opneemt voor vergeten meesters als Giovanni Paisiello en Ignaz Holzbauer, die door Mozart hogelijk werden bewonderd.

Mostly Mozart. Mojca Erdmann (sopraan), La Cetra o.l.v. Andrea Marcon. DG.

de Volkskrant, 27 april 2011

Erdmann zingt 'Ach, ich fühl's', ook al is er kwalijk in geknipt...