Gerard Mortier (1943 - 2014), het oliemannetje van de opera

foto: Teatro Real / Javier del Real

'Ik heb me met de eindigheid verzoend. Weet u, als kind al joeg de eeuwigheid me grote angst aan. Ik ben katholiek opgevoed bij de jezuïeten, en in de mis dacht ik daar veel over na. Iets wat niet eindigt, dat is toch niet menselijk?'

Afgelopen najaar, in het Vlaamse weekblad Knack, sprak Gerard Mortier openhartig over 'de mokerslag' die hem enkele maanden eerder had getroffen: een agressieve kanker aan de alvleesklier. Chemobehandelingen hadden zijn leven veranderd in 'een Russische roulette'.

Het fatale schot klonk zaterdagavond. Gerard Mortier, de Vlaamse opera-intendant die grenzen verlegde, is in zijn Brusselse woning op 70-jarige leeftijd overleden.

Zijn invloed op het muziektheater valt moeilijk te overschatten.  Mortier, de bakkerszoon uit Gent, ontpopte zich tot het oliemannetje van de internationale operawereld. Als de bevlogen koppelaar van uiteenlopende kunstenaars stond hij aan de wieg van spraakmakende episodes uit de recente operahistorie.

Hij ontwikkelde zijn methode aan de Muntopera van Brussel. In 1981, op z'n 38ste, werd Mortier er aangesteld als intendant. Opgeleid als jurist en communicatieman had hij het operavak afgekeken in Duitse en Franse theaters. Hij haalde niet alleen vooruitstrevende operaregisseurs als Peter Mussbach en Herbert Wernicke naar Brussel, hij lokte ook theaterregisseurs als Patrice Chéreau en Peter Stein. Tot de beeldend kunstenaars die hij voor de kunstvorm wist te interesseren, behoorden Anselm Kiefer en Bill Viola.

Mortier verlangde een eigentijdse, doorwrochte kijk op het operagenre. Ook regelde hij schrijfopdrachten voor nieuw repertoire. Een triomf beleefde hij in 1991 met de wereldpremière van The death of Klinghoffer. Voor deze opera over de kaping van het cruiseschip Achille Lauro in 1985 sloegen de componist John Adams en regisseur Peter Sellars de handen ineen.

In 1992 verliet Mortier Brussel voor de prestigieuze Salzburger Festspiele. Later voerde zijn carrière hem langs de opera van Parijs, programmeerde hij de eerste edities van de Ruhrtriennale en kende hij een onfortuinlijk avontuur bij de inmiddels opgeheven New York City Opera.

In 2010 ging hij in Madrid aan de slag bij het Teatro Real. Nadat Mortier in het najaar van 2013 via een Spaanse krant ongevraagd advies had gegeven over zijn opvolging (op het favorietenlijstje stond geen enkele Spanjaard) werd hij – ziek of niet – aan de kant geschoven. Vanuit het ziekenhuis moest hij akkoord gaan met de troostfunctie van artistiek adviseur.

Tot zijn Madrileense successen behoort de regie van Mozarts Così fan tutte door de cineast Michael Haneke. Eind januari ging Mortiers laatste geesteskind in première: Brokeback Mountain, een opera naar de roman van Annie Proulx, op muziek van de Amerikaan Charles Wuorinen en geregisseerd door Ivo Van Hove. Bezoekers van het Teatro Real zagen onder de kroonluchters een sterk vermagerde, maar wakkere Mortier.

Minder geslaagde scènes: Mortier liet de Muntopera in 1992 achter met een miljoenenschuld. Pierre Audi raakte in Parijs gemangeld tussen Mortier en stakende lichtmensen. De brouille rondom de première van Halévy's opera La juive liep in 2007 zo hoog op, dat regisseur Audi voor de tweede voorstelling pas toegang kreeg nadat hij aan de kassa een kaartje à 150 euro had afgerekend.

Over drie weken zou Gerard Mortier aantreden in Graz, om de gloednieuwe Mortier Award van het Duitse tijdschrift Opernwelt in ontvangst te nemen. Het maartnummer bevat een voorpublicatie uit zijn nieuwe boek Dramaturgie einer Leidenschaft. De hedendaagse opera-intendant, fulmineert Mortier nu vanuit het graf, wordt eerder geselecteerd op 'virtuositeit in het verkopen van een willekeurig product', dan op 'innovatiekracht en creativiteit'.